SİNEMATOGRAFİK MEKAN, BEDEN VE YABANCILAŞMA: ZEKİ DEMİRKUBUZ’UN YERALTI FİLMİ ÜZERİNE BİR ÇÖZÜMLEME

This study examines Zeki Demirkubuz’s film Yeraltı through a comprehensive analytical framework focusing on the relationships between space, body, and cinematic narration, aiming to reveal how space structures the experience of alienation through the character’s bodily positioning. In the film, space functions as a narrative component related to the protagonist’s psychological state, bodily existence, and social positioning. Adopting a qualitative methodology, the film is analyzed through scene-based cinematographic spatial analysis across three intertwined levels. The social and representational dimensions of space are examined through Lefebvre’s approach and Bachelard’s perspective on internalized spatial images, while heterotopic spaces and non-places are discussed in relation to Foucault and Augé. Drawing on Merleau-Ponty’s lived body approach and Butler’s theory of performativity, the analysis demonstrates that narrow, dark, and transitional spaces render the character’s disconnection from society spatially visible, producing a directionless and constrained bodily existence. Static camera work, tight framing, low-contrast lighting, and restrained sound design reinforce the oppressive nature of space. Ultimately, the study offers an interdisciplinary and analytical contribution to the discourse on cinema and space by elucidating the relationship between cinematic space and the character’s inner dissolution, existential loneliness, and social alienation.

Bu çalışma, Zeki Demirkubuz’un Yeraltı (2012) filmini, mekan, beden ve sinematografik anlatım arasındaki ilişkiler üzerinden bütüncül bir analitik çerçeveyle incelemekte; mekanın, karakterin bedensel konumlanışı aracılığıyla yabancılaşma deneyimini yapılandırma biçimini ortaya koymayı hedeflemektedir. Filmde mekan, başkarakterin psikolojik durumu, bedensel varoluşu ve toplumsal konumlanışıyla ilişkili bir anlatı bileşeni olarak kurgulanmıştır. Araştırma, nitel yöntem çerçevesinde yapılandırılmış; film, sahne bazlı sinematografik mekan çözümlemesi doğrultusunda mekansal, bedensel ve anlatısal/sinematografik olmak üzere iç içe üç düzeyde analiz edilmiştir. Mekanın toplumsal ve temsili boyutu Lefebvre’in mekanın toplumsal üretimi yaklaşımıyla; içselleştirilmiş mekan imgeleri Bachelard’ın kuramsal çerçevesiyle; heterotopik alanlar ve yok-yer kavramları ise Foucault ve Augé bağlamında değerlendirilmiştir. Merleau-Ponty’nin yaşanan beden yaklaşımı ve Butler’ın performatif beden kuramı, karakterin mekan içinde yönelim kuramayan bir varoluş sergileyen bedensel konumlanışını çözümlemek için kullanılmıştır. Analiz bulguları, dar, karanlık ve geçiş niteliği taşıyan mekanların, karakterin toplumla kurduğu kopuk ilişkiyi mekansal düzeyde görünür kıldığını; bedenin ise bu mekanlar içinde kendine yer açamayan, yönsüz ve sınırlı bir varoluş deneyimi yaşadığını ortaya koymaktadır. Durağan kamera, dar kadraj, düşük kontrastlı ışıklandırma ve sınırlı ses tasarımı, mekanın baskılayıcı niteliğini güçlendiren temel sinematografik teknikler olarak öne çıkmaktadır. Sonuç olarak çalışma, sinematografik mekanın, karakterin içsel çözülüşü, varoluşsal yalnızlığı ve toplumsal yabancılaşma ile kurduğu ilişkileri çok düzeyli biçimde açığa çıkararak, sinema ve mekan ilişkisine disiplinlerarası ve analitik bir katkı sunmaktadır.