A COMPARATIVE ANALYSIS OF HUMAN-CENTRED AND ARTIFICIAL INTELLIGENCE-SUPPORTED PRODUCTION IN THE VISUALISATION PROCESS OF CAPITALIST IDEOLOGY

Yıl 2026, Cilt: 16 Sayı: 2 , 890 - 909 , 01.04.2026

İlter Alkan

https://doi.org/10.7456/tojdac.1857199

https://izlik.org/JA93JF28ZA

Öz

This study examines the role of design and its ideological effects on individuals within the context of production and consumption relations in global capitalism, through a comparative analysis of human-centred creativity and AI-supported visual production. Marxist approaches, theories of consumption and the society of the spectacle (Baudrillard, Debord), Foucault's concept of the panopticon, and critiques of alienation and the culture industry form the theoretical basis of the study. It is a well-known fact that the ownership structure changed in the world after the French Revolution (1789) and that capitalist production and consumption relations became dominant. It can be said that after the second industrial revolution in England, the need for consumer goods turned the object of every design into a commodity. Capital accumulation, technological developments and the associated digitalisation have made labour a controversial concept. The students who formed the focus group in the study produced six digital designs on the theme of capitalist ideology. The designs produced were analysed comparatively with artificial intelligence images produced with the same requests. The findings show that human-centred creativity expresses the abstract structure of ideology and its psychological/sociological effects on the individual in a more detailed and layered manner than artificial intelligence in terms of critical depth, emotional transfer and symbolic richness. While artificial intelligence products possess aesthetic and technological success, they fall short in questioning complex ideological contradictions and offering in-depth perspectives. This situation highlights the indispensability of human creativity and critical thinking skills in visual communication. The study aims to contribute to academic literature by developing students' conceptual understanding and creative thinking.

Anahtar Kelimeler

Artificial Intelligence , Design , Capitalist Ideology

KAPİTALİST İDEOLOJİNİN GÖRSELLEŞTİRİLMESİ SÜRECİNDE İNSAN ODAKLI VE YAPAY ZEKÂ DESTEKLİ ÜRETİMİN KARŞILAŞTIRMALI ANALİZİ

https://izlik.org/JA93JF28ZA

Öz

Bu çalışma, küresel kapitalizmin üretim ve tüketim ilişkileri bağlamında tasarımın rolünü ve birey üzerindeki ideolojik etkilerini, insan odaklı yaratıcılık ile yapay zekâ destekli görsel üretimin karşılaştırmalı analiziyle incelemektedir. Marxist yaklaşımlar, tüketim ve gösteri toplumu teorileri (Baudrillard, Debord), Foucault'nun panoptikon kavramı ile yabancılaşma ve kültür endüstrisi eleştirileri, çalışmanın kuramsal zeminini oluşturmaktadır. Fransız İhtilali'nin (1789) ardından dünyada değişen sahiplik yapısı ve buna bağlı olarak kapitalist üretim ve tüketim ilişkileri hakim olduğu bilinen bir gerçektir. İngiltere’deki ikinci sanayi devrimi sonrası tüketim mallarına duyulan ihtiyaç her bir tasarımın nesnesini metaya dönüştürdüğü söylenebilir. Sermaye birikimi, teknolojik gelişmeler ve buna bağlı dijitalleşme ile emek, tartışmalı bir kavram haline geldiği söylenebilmektedir. Çalışmada odak grup tasarım eğitimi alan öğrencilerden oluşturulmuştur. Öğrenciler kapitalist ideoloji temalı altı adet dijital tasarım üretmişlerdir. Öğrenciler tarafından üretilen tasarımlar tüm ayrıntıları ile istemler düzenlenerek yapay zekâ görselleri üretilmiş ve karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir. Araştırmada elde edilen bulgular ile insanın yaratıcılığının, kapitalist ideolojinin soyut yapısını ve birey üzerindeki psikolojik/sosyolojik etkilerini eleştirel derinlik, duygusal aktarım ve sembolik zenginlik açısından yapay zekânın görsel üretimine kıyasla daha ayrıntılı ve katmanlı bir biçimde oluşturduğunu göstermektedir. Yapay zekânın ürettiği tasarımlar görsel üretim tekniği açısından başarılı olurken karmaşık ideolojik çelişkileri sorgulamakta ve derinlemesine bir anlatım sunmakta yetersiz kalmıştır. Bu durum, görsel iletişimde insan yaratıcılığının ve eleştirel düşünme becerisinin vazgeçilmez bir unsur olduğunu ortaya koymaktadır. Çalışma, öğrencilerin kavramsal anlayışını ve yaratıcı düşünmesini geliştirerek akademik literatüre katkı sunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Tasarım , Yapay Zeka , Kapitalist İdeoloji

Kaynakça

• Aglietta, M. (1979). A theory of Capitalist Regulation: The U.S. experience. (D. Fernbach, Çev.). New Left Books.
• Baudrillard, J. (2016). Tüketim Toplumu. Çev. Hazal Deliceçaylı, Ferda Keskin. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
• Debord, G. (2006). Gösteri toplumu. (A. E. Koca, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
• Erdoğan, İ. (2012). Pozitivist Metodoloji ve Ötesi. Ankara: Erk Yayınları.
• Foster, H. (2015). Tasarım ve Suç. Çev. Elçin Gen. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Foucault, M. (2000). Hapishanenin doğuşu. (M. A. Kılıçbay, Çev.). İmge Kitabevi.
• Fuchs, C. (2019). Dijital Emek ve Karl Marx. (Çev. T. E. Kalaycı ve S. Oğuz). İstanbul: Nota Bene.
• Gramsci, A. (2012). Hapishane Defterleri: Amerikanizm ve Fordizm. (F. Keskin, Çev.). Kalkedon Yayıncılık.
• Harvey, D. (2014). Postmodernliğin Durumu: Kültürel Değişimin Kökenleri. (S. Savran, Çev.). Metis Yayınları.
• Heskett, J. (2013). Tasarım. Çev. Erkan Uzun. Ankara: Dost Kitapevi Yayınları. İstanbul: Evrensel Yayınları.
• Horkheimer, M. & Adorno, T. W. (2014). Aydınlanmanın diyalektiği: Felsefi fragmanlar. (N. Ülner, Çev.). Kabalcı Yayınevi.
• Kırcaali, G. (2004). “Özel Eğitimde Fokus Grup Araştırmaları”, Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi. Sayı: 5.
• Marx, K., & Engels, F. (2013). Alman İdeolojisi, Çev. Tonguç Ok ve Olcay, Geridönmez.
• Marx, K. ve Engels, F. (2014). Komünist manifesto (C. Üster, Çev.). Can Yayınları.
• Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2016). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.