Sağlık Örgütlerinde Üretkenlik Karşıtı İş Davranışları: Karanlık Dörtlü ve Duygusal Zeka Açısından Bir Değerlendirme

Yıl 2026, Cilt: 40 Sayı: 2 , 317 - 333 , 31.03.2026

İlkay Erarslan

https://doi.org/10.16951/trendbusecon.1643645

https://izlik.org/JA43PG52LN

Öz

Araştırmanın amacı, sağlık sektöründe çalışanların karanlık dörtlü kişilik özelliklerinin üretkenlik karşıtı iş davranışlarına etkisini neden-sonuç ilişkisi içinde değerlendirmektir. Ayrıca karanlık dörtlü kişilik özelliklerinin üretkenlik karşıtı iş davranışlarına etkisinde duygusal zekânın aracı rolünü ölçmek amaçlanmıştır. Araştırma verileri sağlık sektöründeki 397 çalışanın katıldığı ölçekler ile sağlanmıştır. Veri analizinde Smart PLS 4 kullanılmış, yapısal eşitlik modellemesi ve yol analizi yöntemleriyle analizler yapılmıştır. Araştırmanın bulgularına göre Makyavelizm, narsisizm ve psikopatinin duygusal zekâ üzerinde negatif ve anlamlı etkisi varken, Makyavelizm, narsisizm ve sadizmin üretkenlik karşıtı iş davranışları olumlu ve anlamlı bir şekilde etkilemektedir. Duygusal zekânın üretkenlik karşıtı iş davranışları üzerinde negatif ve anlamlı etkisi vardır. Aracı rol modeli test sonuçlarına göre makyavelizmin üretkenlik karşıtı iş davranışlarına etkisinde duygusal zekânın aracı rolü tespit edilmiştir. Araştırmanın bulguları, karanlık dörtlü kişilik niteliklerinin üretkenlik karşıtı iş davranışlarındaki olumsuz etkisini ve bu durumun örgütler için önemini vurgulamaktadır. Araştırmada duygusal zekânın karanlık dörtlü ve üretkenlik karşıtı iş davranışları arasındaki ilişkide önemli düzenleyici etkisinin olduğu görülmektedir. Duygusal zekâ yeterlilikleri öğrenilebildiğinden, organizasyonlar için duygusal zekâ konusunda düzenli eğitim programları düzenlenmesi gerekli olabilir. Bu eğitim ile çalışanların yetenekleri geliştirilebilir.

Anahtar Kelimeler

Örgütsel Davranış , Karanlık Dörtlü , Duygusal Zeka , Üretkenlik Karşıtı İş Davranışları

Etik Beyan

Araştırma için etik kurul izni İstanbul Beykent Üniversitesi Sosyal ve Beşeri Bilimler İçin Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu 21.12.2023 tarih ve 131671 sayılı kararıyla alınmıştır.

Counterproductive Work Behaviors in Healthcare Organizations: An Evaluation from the Perspective of Dark Tetrad and Emotional Intelligence

https://izlik.org/JA43PG52LN

Öz

The aim of the study is to evaluate the effect of the dark quadrant personality traits of employees in the health sector on counterproductive work behaviors within a cause-effect relationship. It is also aimed to measure the mediating role of emotional intelligence in the effect of dark quadrant personality traits on counterproductive work behaviors. The research data were provided with scales participated by 397 employees in the health sector. Smart PLS 4 was used in data analysis, and structural equation modeling and path analysis methods were used for analysis. According to the findings of the study, Machiavellianism, narcissism and psychopathy have negative and significant effects on emotional intelligence, while Machiavellianism, narcissism and sadism have positive and significant effects on counterproductive work behaviors. Emotional intelligence has a negative and significant effect on counterproductive work behaviors. According to the mediating role model test results, the mediating role of emotional intelligence in the effect of Machiavellianism on counterproductive work behaviors was determined. The findings of the study emphasize the negative effect of dark quadrant personality traits on counterproductive work behaviors and the importance of this situation for organizations. The study shows that emotional intelligence has a significant moderating effect on the relationship between the dark quadrant and counterproductive work behaviors. Since emotional intelligence competencies can be learned, it may be necessary for organisations to organise regular training programmes on emotional intelligence. With this training, employees' abilities can be improved.

Anahtar Kelimeler

Organizational Behavior , Dark Tetrad , Emotional Intelligence , Counterproductive Work Behaviors

Etik Beyan

Ethics committee approval for this research was granted by the Scientific Research and Publication Ethics Committee for Social and Human Sciences at Istanbul Beykent University via its decision dated December 21, 2023, and numbered 131671.

Kaynakça

• Akgül, V., & Örücü, E. (2025). Duygusal emeğin üretkenlik karşiti iş davranişi üzerine etkisinde iş yaşam dengesinin araci rolü. Akademik Hassasiyetler, 12(29), 241-269. [CrossRef]
• Aytaç, M. B. (2022). Karanlık dörtlü (the short dark tetrad-sd4) ölçeğinin Türkçeye uyarlanması ve karanlık dörtlünün pazarlama araştırmalarındaki yerinin tartışılması. İşletme Ekonomi ve Yönetim Araştırmaları Dergisi, 5(1), 129-149. [CrossRef]
• Battal, F. (2024). Etik Liderler Üretkenlik Karşıtı İş Davranışlarını Nasıl Etkiler? İş Tatmininin Rolü: Banka Çalışanları Örneği. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 24(3), 849-870. [CrossRef]
• Bartlett, J.M., Kotrlik, J.W., & Higgins, C.C. (2001). Organizational research: Determining appropriate sample size in survey research appropriate sample size in survey research. Information Technology, Learning, and Performance Journal, 19(1), 43-50. [CrossRef]
• Beauregard, T.A. (2014). Fairness perceptions of work−lifebalance initiatives: Effects on counterproductive work behaviour. British Journal of Management, (2014), 1-18.
• Bekiroğlu, B., Tatar, A., & Saltukoglu, G. (2025). Karanlik dörtlü (k4) ölçeği’nin geliştirilmesi ve temel psikometrik özelliklerinin incelenmesi. Aydın Sağlık Dergisi, 11(3), 193-218.
• Blau, P. (1964). Exchange and power in social life. New York: Wiley.
• Blau, P. M. (1986). Exchange and power in social life (2nd printing). New Brunswick, NJ: Transaction Books.
• Bibi, Z., Karim, J., & Din, S. (2013). Workplace incivility and counterproductive work behavior: Moderating role of emotional intelligence. Pakistan Journal of Psychological Research, 28(2), 317-334. [CrossRef]
• Bonfa-Araujo, B., Lima-Costa, A.R., Hauck-Filho, N., & Jonason, P.K. (2022). Considering sadism in the shadow of the dark triad traits: A meta-analytic review of the Dark Tetrad. Personality and Individual Differences, 197(111767), 1-12. [CrossRef] Buckels, E. E., Jones, D. N., & Paulhus, D. L. (2013). Behavioral confirmation of everyday sadism. Psychological Science, 24(11), 2201–2209. [CrossRef]
• Canbolat, M.A., & Bedük, A. (2023). The mediating role of perceived overqualification in the effect of the dark triad on organizational cynicism. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2023 (51): 391-407. [CrossRef]
• Cankir, B. (2016). The eeffect on trust to organization and psycholgical contract violation. Research Journal of Business and Management, 3(4), 297-305. [CrossRef]
• Chin, W. W. (1998). The partial least squares approach to structural equation modeling. Modern Methods for Business Research, 295(2), 295-336. [CrossRef]
• Cochran, W. G. (1977). Sampling techniques. John Wiley and Sons.
• Cook, K. S., & Rice, E. (2003). Social exchange theory. (J. Delamater, Dü.) Handbook of Social Psychology, 53–55.
• Cullen, K. L., Edwards, B. D., Casper, W. C., & Gue, K. R. (2014). Employees’ adaptability and perceptions of change-related uncertainty: Implications for perceived organizational support, job satisfaction, and performance. Journal of Business and Psychology, 29(2), 269–280. [CrossRef] Çağlın, C. (2025). Üretkenlik Karşıtı İş Davranışlarının Bibliyometrik Analiz Yöntemiyle İncelenmesi. Artuklu Kaime, 16, 96-119. https://doi.org/10.55119/artuklukaime.1678122
• Demirel, E. T., & Düşükcan, M. (2019). Örgütsel destek üzerinden psikolojik sözleşmeyi güçlendirmek. Konya: Eğitim Yayınevi.
• Dikili, E. (2024). Kamu yararına bağlılık ile işten ayrılma niyeti ilişkisinde lider-üye etkileşiminin rolü. Kamu Ekonomisi Ve Kamu Mali Yönetimi Dergisi, 4(1), 29-53. [CrossRef]
• Doğan, S., & Kılıç, S. (2014). Üretkenlik karşıtı iş davranışlarının türleri, boyutları ve benzer kavramlarla ilişkilerine yönelik bir yazın incelemesi. Hacettepe Üniversitesi İktisadi Ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 32(2), 103-132. [CrossRef]
• Doğan, H. B. (2024). Olumsuz örgütsel dedikodu ve örgütsel ikiyüzlülüğün işten ayrılma niyetine etkisi. İşletme Araştırmaları Dergisi, 16(3), 1658-1678. [CrossRef] DeShong, H. L., Grant, D. M., & Mullins-Sweatt, S. N. (2015). Comparing models of counterproductive workplacebehaviors: The five-factor model and the dark triad. Personality and Individual Differences, 74, 55–60. [CrossRef]
• Emerson, R. (1962). Power-dependence relations. American Sociological Review, 27, 31–41.
• Ergüneş, İ., & Gültekin, Y. (2022). Sağlık sektöründe tedarik zinciri uygulamalarının analizi: Sağlık lojistiği firmaları üzerine bir araştırma. TroyAcademy, 7(2), 133-155. [CrossRef]
• Ertürk, E., & Bedük, A. (2015). Sosyal mübadele teorisi bağlamında güç mesafesi ve örgütsel adalet algılamalarının örgütsel vatandaşlık davranışı üzerindeki etkisi. İşletme Bilimi Dergisi, 3(1), 1-19. [CrossRef]
• Fornell, C., & Larcker, D.F. (1981). Evaluating structural equation models with unobservable variables and measurement error. Journal of Marketing Research, 18(1), 39-¬50. [CrossRef]
• Forsyth, L., Anglim, J., March, E., & Bilobrk,B. (2021). Dark tetrad personality traits and the propensity to lie across multiple contexts. Personality and Individual Differences, 177(110792), 1-6. [CrossRef]
• Güldü, Ö. (2014). Kadın çalışanların yaşam doyumu, duygusal zekâ ve ahlaki olgunluk düzeylerinin üretim karşıtı iş davranışlarına etkisi. Kastamonu Üniversitesi İktisadi Ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 3(1), 48-64. [CrossRef]
• Gürbüz, S., & Yüksel, M. (2008). Çalışma ortamında duygusal zekâ: İş performansı, iş tatmini, örgütsel vatandaşlık davranışı ve bazı demografik özelliklerle ilişkisi. Doğuş Üniversitesi Dergisi, 9(2), 174-190. [CrossRef]
• Hair Jr, J. F., Hult, G. T. M., Ringle, C. M., & Sarstedt, M. (2021). A primer on partial least squares structural equation modeling (PLS-SEM). New York City: Sage Publications.
• Henseler, J., Dijkstra, T. K., Sarstedt, M., Ringle, C. M., Diamantopoulos, A., Straub, D. W., & Calantone, R. J. (2014). Common beliefs and reality about PLS: comments on rönkkö and evermann (2013). Organizational Research Methods, 17(2), 182-209. [CrossRef]
• Henseler, J., Hubona, G., & Ray, P. A. (2016). Using PLS path modeling in new technology research: Updated guidelines. Industrial Management & Data Systems. 116(1), 2-20. [CrossRef] Henseler, J., Ringle, C. M., & Sarstedt, M. (2015). A new criterion for assessing discriminant validity in variance-based structural equation modeling. Journal of the Academy of Marketing Science, 43, 115-135. [CrossRef]
• Henseler, J., Ringle, C. M., & Sinkovics, R. R. (2009). The use of partial least squares path modeling in international marketing. New challenges to international marketing, 20, 277-319. [CrossRef]
• Homans, G. C. (1961). Social behavior: Its elementary forms. New York: Harcourt, Brace & World.
• İşmen, A. E. (2013). Duygusal zekâ ve problem çözme. Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 13(13), 111-124. [CrossRef]
• Jordan, P. J., & Ashkanasy, N. M. (2002). Emotional intelligence as a moderator of emotional and behavioral reactions to job insecurity. Academy of Management Review, 27(3), 361-372. [CrossRef] Karasar, N. (2023). Bilimsel araştırma yöntemi kavramlar ilkeler teknikler. İstanbul: Nobel Akademik Yayıncılık. Kayıhan, Ş. N., & Arslan, S. (2016). Emotional intelligence scale: A study of scale adaptation. FSM İlmî Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, 7, 137-145. [CrossRef]
• Koç, F. P., & Bayraktar, O. (2019). Üretkenlik karşıtı iş davranışları üzerinde kişilik özelliklerinin etkisi. İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 18(35).
• Köksal, O. (2012). Sosyal değişim teorisi çerçevesinde güven ve algılanan aidiyet durumunun örgütsel vatandaşlık davranışı ve saldırgan davranışlar üzerindeki etkisi (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kayseri.
• Lee, H., & Kwak, Y. (2012). Development and initial validation of a trait emotional intelligence scale for Korean adults. Asia Pacific Education Review, 13, 209-217. [CrossRef]
• Leguina, A. (2015). A primer on partial least squares structural equation modeling (PLS-SEM). International Journal of Research & Method in Education, 38, 220–221. [CrossRef]
• Li, C., Murad, M., Shahzad, F., Khan, M.A.S., & Ashraf, S.F. (2020). Dark tetrad personality traits and counterproductive work behavior among doctors in Pakistan. Int J Health Plann Mgmt, (35)1173–1192. [CrossRef]
• Lohmöller, J. B. (1989). Latent variable path modeling with partial least squares. Physica: Heidelberg. Martin, J., Knopoff, K., & Beckman, C. (1998). An alternative to bureaucratic impersonality and emotional labor: Bounder emotionality at the Body shop. Administrative Science Quarterly, 43, 429-469. [CrossRef]
• Mayer, D. J., & Salovey, P. (1993). The intelligence of emotional intelligence. Intelligence, 17, 433-442. [CrossRef] Mayer, J. D., Salovey, P., & Caruso, D. R. (2000).Models of emotional intelligence. In R. J. Sternberg (Ed.), Handbook of intelligence (pp. 396- 420). Cambridge, UK: Cambridge University Press.
• Miao, C., Humphrey, R. H., & Qian, S. (2017). Are the emotionally intelligent good citizens or counterproductive? A meta-analysis of emotional intelligence and its relationships with organizational citizenship behavior and counterproductive work behavior. Personality and Individual Differences, 116 (2017), 144–156. [CrossRef]
• Midilli, B. (2021). Örgütsel adaletsizlik, negatif duygu durumu ve örgüt kültürü ile üretkenlik karşıtı iş davranışları etkileşimi (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Moloğlu, V., & Yıldız, B. (2016). Hasta Memnuniyeti ile hasta bağlılığı arasındaki ilişkinin teorik olarak incelenmesi. 15. Ulusal İşletmecilik Kongresi İstanbul Üniversitesi Bildiriler Kitabı, 47.
• Özkan, S., Çoban Kumbalı, H., & İrmiş, A. (2024). Beyaz yakalılarda duygusal zekâ ve narsisizm ilişkisi. Journal of Human and Work, 11(1), 43-59. [CrossRef]
• Özlü, M., & Türe, A. (2020). Hemşirelikte algılanan örgütsel destek, Humanities and Administrative Sciences, 6(23): 160-173. [CrossRef]
• Patrick, C. J. (2018). Handbook of psychopathy. Guilford Publications.
• Paulhus, D. L. (2014). Toward a taxonomy of dark personalities. Current Directions in Psychological Science, 23, 421–426. [CrossRef]
• Paulhus, D. L., Buckels, E. E., Trapnell, P. D., & Jones, D. N. (2021). Screening for dark personalities: The short dark tetrad (SD4). European Journal of Psychological Assessment, 37(3), 208-222. [CrossRef]
• Paulhus, D. L., & Williams, K. M. (2002). The dark triad of personality: Narcissism, machiavellianism, and psychopathy. Journal of Research in Personality, 36 (2002), 556–563. [CrossRef]
• Petrides, K.V., Frederickson, N., & Furnham, A. (2004).The role of trait emotional intelligence in academic performance and deviant behavior at school. Personality and Individual Differences, 36, 277-293. [CrossRef] Ringle, C. M., Sarstedt, M., & Straub, D. W. (2012). Editor's comments: A critical look at the use of PLS-SEM in “MIS Quarterly”. MIS Quarterly, 36(1), iii-xiv. [CrossRef]
• Rhoades, L., & Eisenberger, R. (2002). Perceived organizational support: A review of the literature. Journal of Applied Psychology, 87(4), 698–714. [CrossRef] Robinson, S. L., & Bennett, R. J. (1995). A typology of deviant workplace behaviors: A multidimensional scaling study. Academy of management journal, 38(2), 555-572. [CrossRef]
• Set, Z., & Çelik, C. (2023). Genç yetişkinlerde bağlanma stillerinin karanlık dörtlü, benlik saygısı ve çocukluk çağı travmaları arasındaki ilişkinin incelenmesi. Disiplinlerarası Eğitim Araştırmaları Dergisi, 7(15), 174-181. [CrossRef]
• Sokić, K. (2022). Effect of the dark tetrad on emotional intelligence. Primenjena psihologija, 15(1), 29-50. [CrossRef]
• Spector, P. E., Fox, S., Penney, L. M., Bruursema, K., Goh, A., & Kessler, S. (2006). The dimensionality of counter productivity: Are all counterproductive behaviors created equal? Journal of Vocational Behavior, 68, 446-460. [CrossRef] Şenol, (2022). Örgüt ve duygusal zekâ. Güncel kavramlarla örgütsel davranış, ed. Burcu Üzüm, Konya: Eğitim Yayınevi.
• Sunter, M. (2019). Sağlık kurumlarında insan kaynakları yönetiminin önemi. Verimlilik Dergisi, (3), 143-160. [CrossRef]
• Tabachnick, B. G., Fidell, L. S., & Ullman, J. B. (2013). Using multivariate statistics. Boston, MA: Pearson.
• Tenderis, A. (2023). Toksik liderliğin örgütsel itaat aracılığıyla üretkenlik karşıtı iş davranışı ve işten ayrılma niyeti üzerine etkileri (Yayımlanmamış doktora tezi9. Beykent Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, İstanbul. Thibault, T., & Kelloway, E. K. (2020). The dark tetrad at work. Human Performance, 33(5), 406–424. [CrossRef]
• Thomaes, S., Brummelman, E., Miller, J. D., & Lilienfeld, S. O. (2017). The dark personality and psychopathology: Toward a brighter future. Journal of Abnormal Psychology, 126(7), 835-842. [CrossRef]
• Tuna, A. A., & Boylu, Y. (2016). Algılanan örgütsel destek ve işe ilişkin duyuşsal iyi oluş halinin üretkenlik karşıtı iş davranışları üzerine etkileri: Hizmet sektöründe bir araştırma. İşletme Araştırmaları Dergisi, 8(4), 505-521. [CrossRef]
• Turunç, Ö., & Çelik M. (2010). Çalışanların algıladıkları örgütsel destek ve iş stresinin örgütsel özdeşleşme ve iş performansına etkisi. Yönetim ve Ekonomi, 17(2),183-206. [CrossRef]
• Türkdoğan, S. C., & Balkıs, M. (2024). Öğretmen Adaylarının Aile Katılımına Yönelik Tutumlarının Yordanmasında Karanlık Dörtlü Kişilik Özelliklerinin ve Algılanan Empatik ve Sosyal Öz-Yeterliğin Rolü. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 61, 316-334. [CrossRef]
• Tyson, P. (2010). Extract big savings from physician preference items: Use a data-driven, team-based approach to drive down costs. Materials Management in Health Care, 19(5), 23-25. [CrossRef]
• Wong, C.S., & Law, K.S. (2002). The effects of leader and follower emotional intelligence on performance and attitude: An exploratory study. Leadership Quarterly, 13: 243–274. [CrossRef]
• Ülbeği, İ. D., İplik, E., & Kılıç, K. C. (2024). Üretkenlik karşiti iş davranişlari ölçeğinin geçerlik ve güvenirlik çalişmasi. Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Sosyal Ve Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 26(47), 1025-1039. [CrossRef]
• Yıldız, H., Yıldız, B., & İyigün, N. Ö. (2016). Psikolojik sözleşme algısının sanal kaytarma davranışları üzerindeki etkisi. Erciyes Üniversitesi İktisadi Ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi(47), 147-165. [CrossRef]