ENGELLİ BİREYLERİN İŞGÜCÜ, EKONOMİK DURUMLARI VE TÜKETİM DAVRANIŞLARINA YÖNELİK BİR ÇALIŞMA

Yıl 2025, Cilt: 13 Sayı: 26, 18 - 37, 17.12.2025

Atıf Karakuş , Caner Öniz

https://doi.org/10.46218/tshd.1595699

Öz

Engellilik hem bireysel hem de toplumsal düzeyde doğrudan veya dolaylı olarak ilgilenilen temel bir kavramdır. Engelli bireyler, sıklıkla toplumsal ayrımcılığa maruz kalabilmektedir. Bu durum, engellilik türüne göre farklılık gösterebilmekle birlikte, engelli bireylere yönelik toplumsal tutumlar, sosyal çevre ve bireylerin eğitim düzeyine göre farklılık göstermektedir. Ayrıca, tarihsel açıdan engellilere bakış açısı, dönemin toplumsal yapısı, inanç sistemi, ekonomik koşulları ve coğrafi faktörleri gibi unsurlardan doğrudan veya dolaylı olarak etkilenmektedir. Bu faktörler ışığında, engelli bireylerin yaşam koşullarının toplumun diğer kesimlerine göre daha zor olduğu gerçeği yadsınamaz. Maddi yetersizlik ile engellilik arasındaki ilişki, doğrusal bir bağlam oluşturmaktadır. Engelli bireylerin ekonomik zorlukları, büyük ölçüde istihdam ve iş dünyasında karşılaştıkları engellerden kaynaklanmaktadır. Bununla birlikte, ekonomik yetersizlik, engelli bireylerin alım gücüyle doğrudan bağlantılı olup, tüketim davranışları da etkilemektedir. Bu bağlamda, engelli bireylerin tüketim davranışları, engelli bireylere yönelik özel politika ve uygulamaların önemini ortaya koymaktadır. Bu çalışma, engelli bireylerin tarihsel süreçte ve günümüzde karşılaştıkları sosyal sorunları, istihdamda yaşadıkları güçlükleri, ekonomik durumlarını ve bu faktörlerin tüketim davranışları üzerindeki etkilerini incelemek amacıyla yapılmış olup çalışma sonunda paydaşlara önerilerde bulunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

: Engellilik , İşgücü , Tüketim , İstihdam , Ekonomi

Kaynakça

• Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. (t.y.). Engelliler için sağlık kurulu raporları. Erişim Tarihi: 15.03.2025, Erişim Linki: https://aile.gov.tr/sss/engelli-ve-yasli-hizmetleri-genel-mudurlugu/engelliler-icin-saglik-kurulu-raporlari/
• Alatlı, R. & Servi, C. (2017). Ortaokula devam eden işitme engelli öğrencilerin yazı performanslarının incelenmesi: örnek grup çalışması. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 1(1) https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.292065
• ASHB. (2023). Engelli ve yaşlı istatistik bülteni. Engelli ve Yaşlı Hizmetleri Genel Müdürlüğü. Erişim Tarihi 01.11.2024, Erişim Linki: https://aile.gov.tr/media/135432/eyhgm_istatistik_bulteni_nisan_23.pdf
• Bell, D., & Heitmueller, A. (2009). The disability discrimination Act in the UK: Helping or hindering employment among the disabled? Journal of Health Economics, 28(2), 465–480.
• BM (1945). Engellilerin haklarına ilişkin sözleşme. Erişim Tarihi: 15.03.2024, Erişim Linki: https://inhak.adalet.gov.tr/Resimler/Dokuman/2312020100834bm_48.pdf
• Braddock, D., & Parish, S. (2011). Sakatlık çalışmaları: Sosyal bilimlerden bakmak. In D. Bezmez, S. Yardımcı & Y. Şentürk (Eds.), Tarihte sakatlık (F. B. Aydar, Trans.). Koç Üniversitesi Yayınları. 101-187,
• Burnett, J. J., & Baker, H. B. (2001). Assessing the travel-related behaviors of the mobility-disabled consumer. Journal of Travel Research, 40(1), 4–11. https://doi.org/10.1177/004728750104000102
• Burnett, J. J., & Paul, P. (1996). Assessing the media habits and needs of the mobility-disabled consumer. Journal of Advertising, 25(3), 47–59.
• Büker, H., & Alsancak, N. (2012). Mağdur bilimi. ATA-AÖF Yayınları.
• Büyüktürkoğlu, K. (2007). Engelli bireylerin tüketim davranışlarının engelli olmayan bireylerle karşılaştırılması (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Ankara Üniversitesi.
• Cheng, K. (2002). What marketers should know about people with disabilities. http://www.nod.org/content.cfm?id=925
• Coşkun, M. K. (2010). Engellilere yönelik hizmetler: Amasya örneği (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Çakmak, M. N. (2008). Amerika Birleşik Devletleri’ndeki engelli tanımı hakkında bir inceleme. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 57(2), 51–62. https://doi.org/10.1501/Hukfak_0000000276
• Çalık, S. (2004). Özürlülüğün ölçülmesinde metodolojik yaklaşımlar ve 2002 Türkiye Özürlüler Araştırması. Öz-Veri Dergisi, 1(2), 303–331.
• Çarkçı, Ş. (2011). Engellilerin mesleki eğitimi ve istihdamı (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Çetin, B. (2017). Sanayi devrimi’nden 21. yüzyıla batı dünyasında engellilik. Sosyal Güvenlik Dergisi, 7(1), 91–122.
• Çolak, R. (2024, Ekim 6). Erişim Tarihi: 15.09.2024, Erişim Linki: http://rumeysacolak.com/
• Demirci, E. (2000). Görme engellilerin toplumla sağlıksız ilişkileri. Ufkun Ötesi Aylık Dergisi, 4.
• Doğan, C., Şahin, F., Bulut, B., & Genç, N. (2003). Engelli tüketicinin hakları. Erişim Tarihi: 10.12.2024, Erişim Linki: http://www.enbil.com.tr/icerikgoster.aspx?id=145
• Domzai, C. (2008). Survey of employer perspectives on the employment of people with disabilities. CESSI: McLean VA.
• Durduran, Y., & Bodur, S. (2009). Engellilerin engellilikleri dışındaki sağlık sorunları: Karşılaştırmalı bir çalışma. Selçuklu Tıp Dergisi, 2, 69–77.
• Ekim, A., & Ocakçı, A. F. (2012). 8–12 yaş arası işitme engelli çocuklarda yaşam kalitesi. Ankara Sağlık Hizmetleri Dergisi, 11(1), 17–23. https://doi.org/10.1501/Ashd_0000000072
• Genç, Y., & Çat, G. (2013). Engellilerin istihdamı ve sosyal içerme ilişkisi. Akademik İncelemeler Dergisi, 8(1), 365–393.
• Göze, A. (1995). Siyasal düşünceler ve yönetimler. Beta Yayınları.
• Güloğlu, F. K. (2021). Tarihi süreçte dünyada ve Türkiye’de engelliliğin değişimi ve gelişimi. Değişen dünyada sosyal politika (s. 187). Ekin Yayınevi.
• İHOP. (2012). Engelli bireylerin hakları: Birleşmiş Milletler bilgi kitapçığı.
• İslamoğlu, E., Yiğit, Y., & Budak, N. (2020). Türkiye’de engelli bireylerin çalışma koşulları: Bizimköy örneği. Yönetim Bilimleri Dergisi, 18(37), 471-497. https://doi.org/10.35408/comuybd.557306
• Jenkins, S. (2003). Disability and disadvantage: Selection, onset and duration effects. In Centre for Analysis of Social Exclusion .London.
• Kalaycı, S. & Çetin, D. (2021). Türkiye’de ruhsal engelli istihdamına bir bakış. Journal of Social and Humanities Sciences Research, 8(75), 2478-2488.http://dx.doi.org/10.26450/jshsr.275
• Kalaycı, S. (2020). Engelli bireylerin kamusal hizmetlere erişebilmesinde belediyelerin yeri. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, “Erişilebilirlik” Özel Sayısı Cilt 1, 83-104. https://doi.org/10.21560/spcd.vi.817709
• Kalaycı, S., & Akın, A. (2019). Engellilere Yönelik Yerel Sosyal Hizmetlerde Belediyelerin Yeri: Malatya Büyükşehir Belediyesi. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Meslek Yüksekokulu Dergisi, 22(2), 663-674. https://doi.org/10.29249/selcuksbmyd.633505
• Karataş, K. (2002). Engellilerin toplumla bütünleşme sorunları: Bir sosyal politika yaklaşımı. Ufkun Ötesi Bilim Dergisi, 2(2).
• Karip, S. (2016). Engelli bireylerin sağlık hizmetlerine ulaşılabilirlik seviyesinin belirlenmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Selçuk Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü.
• Kayrak, R. (2014). Zihinsel engelli çocukların eğitimi. Efeler Belediyesi Yayını. Erişim Tarihi: 01.15.2025, Erişim Linki: https://www.efeler.bel.tr/guncel/duyurular/kultur-ve-sosyal-isler-mudurlugu-kasim-ayinda-asagidaki-alti-kitabi-yayinladi
• Kazzafi, M. (1988). The politics of the disability rights movements. In Sikolojiyyeti el-İâka, Libya: Cenzur.
• Kimberlin, S. E. (2009). Political science theory and disability. Journal of Human Behavior in the Social Environment, 19(1), 26–43. https://doi.org/10.1080/10911350802619870
• Kitchin, R. (1998). Out of place, knowing one’s place: Space, power and the exclusion of disabled people. Disability & Society, 13(3), 343–356.
• Leigh, R. (2011). Dünyada gönüllülüğün durumu raporu: Küresel refah için evrensel değerler. https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/migration/tr/SWVR_TR.pdf
• Linton, S. (1998). Claiming disability: Knowledge and identity. New York: New York University Press.
• Metzler, I. (2006). Disability in medieval Europe. London & New York: Routledge.
• Mısırlıoğlu, A., & Biçer, E. B. (2023). JCI belgeli sağlık kurumlarında yöneticilerin akreditasyon ve hizmet kalitesi algılarının değerlendirilmesi: Türkiye örneği. Cumhuriyet Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 24(4), 625–635. https://doi.org/10.37880/cumuiibf.1331125
• Mitchell, D., & Snyder, S. (2003). The eugenics Atlantic: Race, disability and the making of an international eugenic science 1800–1945. Disability & Society, 18(7), 843–864. https://doi.org/10.1080/0968759032000127281
• Murt, E. (2025). Sağlıkta kalite uygulamaları: Hasta güvenliği. Social Mentality and Researcher Thinkers Journal (Smart Journal), 11(1), 125–136.
• Mutlu, R. (2025, Kasım 15). Yoksulluk engellilik nedeni midir? Erişim Tarihi: 12.02.2025, Erişim Linki: https://www.aydinlik.com.tr/kose-yazilari/rifat-mutlu/2016-aralik/yoksulluk-engellilik-nedeni-midir.
• Oliver, M. (1990). The politics of disablement. Londra: Palgrave Macmillan.
• ÖİB. (2008). Toplum özürlülüğü nasıl anlıyor? Özürlüler İdaresi Başkanlığı. Erişim Tarihi: 10.9.2024, Erişim Linki: http://www.ozida.gov.tr/arastirma/toplum_ozurlulugu_nasil_anliyor
• Ören, K., & Yüksel, H. (2012). Geçmişten günümüze çalışma hayatı. Hak-İş Uluslararası Emek ve Toplum Dergisi, 1(1), 35–58.
• Öz, C. S. & Orhan, S. (2012). Özürlü İstihdam Yöntemlerinin Uygulanabilirliği Üzerine Bir Değerlendirme. Çalışma İlişkileri Dergisi, 3(2), 36-48.
• Özata, M., & Karip, S. (2017). Engelli bireylerin sağlık hizmetleri kullanımında yaşadıkları sorunlar: Konya örneği. Hacettepe Sağlık İdaresi Dergisi, 20(4), 397–407.
• Özgökçeler, S., & Alper, Y. (2010). Özürlüler Kanunu’nun sosyal model açısından değerlendirilmesi. İşletme ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 1(1), 33–54.
• Öztürk, M. (2011). Türkiye'de engelli gerçeği. MÜSİAD Yayınları.
• Polat, F. (1995). İşitme engellilerin eğitiminde kullanılan yöntemler. Özel Eğitim Dergisi, 24–32.
• Sandıkçıoğlu, Ş., & Çılgın, T. (2023). Sendikaların engelli bireylere yönelik sosyoekonomik politikaları: İngiltere, Kanada, Belçika ve Türkiye örnekleri. Sosyal Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 23(1), 39-52. https://doi.org/10.30976/susead.1126176
• Sapancalı, F. (2005). Avrupa Birliği’nde sosyal dışlanma sorunu ve mücadele yöntemleri. Çalışma ve Toplum Dergisi, 3, 51–105.
• T.C. Resmî Gazete. (1975). 3447 Sayılı Sakat Kişilerin Hakları Beyannamesi, Md. 1. Erişim Linki: https://www.maltepe.edu.tr/engelliogrencibirimi/tr/engelli-bireylerin-haklari-beyannamesi. Erişim Tarihi 18.08.2024.
• T.C. Resmî Gazete. (2003). 4857 sayılı İş Kanunu madde 30. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=4857&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5
• T.C. Resmî Gazete. (2005). 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun madde 30. https://www.lexpera.com.tr/mevzuat/kanunlar/engelliler-hakkinda-kanun-5378
• T.C. Resmî Gazete. (2005). 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun madde 13. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=5378&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5
• TDK. (2019). Engelli. Türk Dil Kurumu. Erişim Tarihi: 15.12.2025, Erişim Linki: https://sozluk.gov.tr/?ara=engelli Temizkan, E. E. (2019). İstihdam edilmiş olan engelli bireylerin iş ile ilgili deneyimlerinin ve işe bakış açılarının incelenmesi. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Hacettepe Üniversitesi.
• Tihek. (2025). Ayrımcılıkla Mücadele ve Eşitlik 2023 Yılı Raporu. Ankara: Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu.
• Topçuoğlu, R. (2000). 1900–2000 yılları arasında Avusturya’da engellilere yönelik sosyal politika ve sosyal hizmetler: Medikal modelden sosyal modele geçiş. Toplum ve Sosyal Hizmet, 25(2), 127–144.
• TÜİK. (2010). Özürlülerin Sorun ve Beklentileri Araştırması. Erişim Tarihi: 25.08.2024, Erişim Linki: https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Ozurlulerin-Sorun-ve-Beklentileri-Arastirmasi-2010-6370 Uluslararası Af Örgütü (AI) (2024). Ayrımcılık. Amnesty International. https://www.amnesty.org.tr/icerik/ayrimcilik
• United Nations. (2022). World population prospects 2022: Summary of results. Erişim Tarihi: 02.01.2025, Erişim Linki: https://www.un.org/development/desa/pd/sites/www.un.org.development.desa.pd/files/wpp2022_summary_of_results.pdf
• WHO. (2021). Dünya engellilik raporu. Erişim Tarihi: 15.03.2025, Erişim Linki: https://www.who.int/teams/noncommunicable-diseases/sensory-functions-disability-and-rehabilitation/world-report-on-disability
• WHO. (2023). Engellilik. Erişim Tarihi: 22.04.2025, Erişim Linki: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/disability-and-health
• Wilton, R. (2003). Locating physical ability in Freudian and Lacanian psychoanalysis: Problems and prospects. Social & Cultural Geography, 4(3), 369–390. https://doi.org/10.1080/14649360309069
• Yılmaz, M., & Karakılçık, S. (2023). İş yaşamının karakter üzerine etkileri: Sosyolojik bir yaklaşım. In Ç. N. Kırcı (Ed.), Sosyal Bilimler Üzerine Araştırmalar, İstanbul: Özgür Yayınları.