Zehir İçre Bir Deva: Osmanlı Arşivi Belgelerinde Akrep İzleri

Öz

Bu inceleme, akrebin insan merkezli anlatılarda çoğunlukla zehirli, düşmanca ve olumsuz bir imgeyle temsil edilmesine karşılık, hayvan tarihi perspektifinden daha katmanlı bir biçimde ve aktörlük tartışması çerçevesinde nasıl ele alınabileceğini tartışmayı amaçlamaktadır. Akrep–insan ilişkisindeki olumsuz algı büyük ölçüde akrep zehrinin insan yaşamını tehdit edici etkisine dayanmakla birlikte, geleneksel tıpta tiryâk (macun) üretiminde kullanılması sayesinde bu canlı fayda verici bir unsur olarak da konumlandırılmıştır. Osmanlı arşiv belgelerine göre, 1763–1784 yılları arasında Kahire’den getirilen akreb-i mahrûk, saray helvahanesinde macun hâline getirilerek sultanın tüketimine sunulmuş; bu uygulama akrebin zehirden devaya evrilen algısını yansıtmıştır. Akrebin Mısır’dan İstanbul’a uzanan bu yolculuğu, zehir–şifa ikiliği üzerinden insan–hayvan etkileşimi, tıp, kültür ve maddi pratikler bağlamında yeniden yorumlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• hayvan tarihi
• helvahane-i amire
• 19. yüzyıl tarihi
• akrep
• Mısır
• tiryâk

A Remedy within Poison: Traces of the Scorpion in Ottoman Archival Documents

Öz

This study aims to examine how the scorpion, commonly represented in anthropocentric narratives as a venomous, hostile, and negative figure, can instead be approached in a more layered manner from the perspective of animal history and within debates on agency. While negative perceptions of the human–scorpion relationship largely stem from the life-threatening effects of scorpion venom, the use of scorpions in the production of tiryaq (medicinal paste) in traditional medicine also positioned this animal as a beneficial element. According to Ottoman archival documents, between 1763 and 1784, roasted scorpion (akreb-i mahrûk) brought from Cairo was processed into a paste in the imperial confectionery (helvahane-i amire) and prepared for the sultan’s consumption; this practice reflects the shifting perception of the scorpion from poison to remedy. The scorpion’s journey from Egypt to Istanbul is thus reinterpreted through the poison–cure dichotomy, within the broader contexts of human–animal interaction, medicine, culture, and material practices.

Anahtar Kelimeler

• animal history
• the imperial confectionery
• 19th century history
• scorpion
• Egypt
• tiryaq

Kaynakça

1. Kısa makalelerde kaynakça girişi yoktur. / No bibliography for short articles!