ERZEN (GARZAN) BÖLGESİ’NDEKİ (SİİRT) TARİHİ YERLEŞMELERİN MEKÂNSAL DAĞILIMI VE YOK OLMALARINDA ETKİLİ OLAN DOĞAL VE BEŞERİ FAKTÖRLER
Öz
Anadolu’da konumu nedeniyle farklı medeniyetlere ev sahipliği yapan çok sayıda tarihi yerleşme bulunmaktadır. Bu tarihi yerleşmelerin bazıları günümüze kadar varlığını devam ettirmiş, bazıları ise doğal ve beşerî faktörlere bağlı olarak yok olmuştur. Anadolu’daki tarihi yerleşmelerin yoğun olarak bulunduğu alanlardan biri de Erzen (Garzan) Bölgesi’dir. Erzen Bölgesi, Batman ile Siirt arasında çok sayıda tarihi yerleşmenin bulunduğu alana karşılık gelmektedir. Bu alandaki tarihi yerleşmeler Yanarsu Çayı Vadisi ile Garzan Ovası güneyi ve kuzeyinde yer almaktadır. Bu çalışmada, Erzen Bölgesi’ndeki tarihi yerleşmelerin mekânsal dağılımı ile yerleşmelerin terkedilmesinde etkili olan faktörlerin incelenmesi amaçlanmıştır. Amaçlanmış, literatür ve arazi gözlemlerine göre Erzen Bölgesi’ndeki tarihi yerleşmelerin terk edilmesinde etkili olan doğal ve beşerî faktörler belirlenmiştir. Yerleşmelerin terk edilmesinde etkili olan doğal faktörler jeolojik, jeomorfolojik, meteorolojik-klimatolojik ve hidrografik faktörlerdir. Bölgede yaşanan büyük depremlerin yerleşmeleri etkilediği bilinmektedir. Bu faktörlerin dışında, tarihi yerleşmelerin su kaynaklarına yakın olması, klimatolojik ve hidrografik şartlardaki değişimin daha fazla etkili olduğunu göstermektedir. Bölgede yaşanan savaş ve istilalar, sürdürülen tarımsal faaliyetler ile ulaşım hatlarındaki değişmeler, tarihi yerleşmeleri olumsuz etkileyen beşerî faktörleri oluşturmaktadır. Kültürel miras açısından önemli olan tarihi yerleşme alanlarının tespiti ve korunması amacıyla bu araştırmanın alana katkı sağlayacağı düşünülmektedir.
Anahtar Kelimeler
Tarihi Yerleşmeler, Erzen(Garzan) Bölgesi, Garzan Ovası, Yanarsu Çayı, Siirt
Proje Numarası
Fırat Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Birimi FÜBAP İSB. 15.02. Nolu Proje
Teşekkür
Bu çalışma, Fırat Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Birimi FÜBAP İSB. 15.02. Nolu Proje kapsamında yapılan çalışmalara göre hazırlanmıştır
Kaynakça
- Algaze, G., Breuninger, R., Lightfoot, C., ve Rosenberg, M. (1991). The Tigris-Euphrates archaeological reconnaissance project: A preliminary report of the 1989-1990 seasons. Anatolica, 17, 175-240.
- Benedict, P. (1980). Güneydoğu Anadolu Yüzey Araştırması. H. Çambel ve R. J. Braidwood (Ed.), Güneydoğu Anadolu Tarih öncesi Araştırmaları I (s. 107-149) içinde. İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi Yayınları No: 2585.
- Boran, A., Tüfekçioğlu, A., Erdal, Z., ve Yıldız, İ. (2004). Siirt ve İlçelerindeki 2002 Yılı Yüzey Araştırması (Kurtalan). [Sözlü Bildiri]. 25. Uluslararası Kazı, Araştırma ve Arkeometri Sempozyumu, 26 - 31 Mayıs 2003, C.1, Ankara, 2004, 33-42.
- Boran, A. (2005). Ilısu Baraj Gölü Altında Kalacak Siirt’teki Kültür Varlıkları -I. [Sözlü Bildiri]. IX. Ortaçağ ve Türk Dönemi Kazı Sonuçları ve Sanat Tarihi Araştırmaları Sempozyumu, Erzurum, 2006, 111-120.
- Boran, A., Tüfekçioğlu, A., ve Erdal, Z. (2006). Siirt ve Batman İlleri ile İlçelerindeki Ortaçağ ve Sonrasına Ait 2004 Yılı Yüzey Araştırmaları. [Sözlü Bildiri]. 27. Uluslararası Kazı, Araştırma ve Arkeometri Sempozyumu, 30 Mayıs-3 Haziran 2005, C.1, 2006, Ankara, 191-204.
- Boran, A. (2006a). Siirt ve Batman İlleri ile ilçeleri 2005 Yılı Yüzey Araştırması. [Sözlü Bildiri]. X. Ortaçağ – Türk Dönemi Kazı Sonuçları ve Sanat Tarihi Araştırmaları Sempozyumu Bildirileri, 03-06 Mayıs 2006, “Prof. Dr. H. Örçün Barıştay’a Armağan”, Ankara, 2009, 125-140.
- Boran, A. (2006b). Tarihi Erzen Şehri ve Kalesi. [Sözlü Bildiri]. VII. Ortaçağ ve Türk Dönemi Kazı Sonuçları ve Sanat Tarihi Araştırmaları Sempozyumu, 06–08 Nisan 2003, İstanbul, 53-56
- Cantay, G. G. (2008, Nisan 15-17). Erzen/Arzen Örenyeri Buluntularının Değerlendirilmesi. [Sözlü Bildiri]. I. Uluslararası Batman ve Çevresi Tarih ve Kültürü Sempozyumu Batman Valiliği, Bildiriler Kitabı, 1, Batman, 277-289.
- Çambel, H., ve Braidwood, J. R. (1980). Güneydoğu Anadolu Tarihöncesi Araştırmaları I. İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi Yayınları No: 2585.
- Çevik, A. (2008). Yukarı Dicle Havzasında Yeni Bir Ortaçağ Başkenti: Erzen. [Sözlü Bildiri]. I. Uluslararası Batman ve Çevresi Tarih ve Kültürü Sempozyumu Batman Valiliği, 15-17 Nisan 2008, Bildiriler Kitabı, Cilt:I, 241-256.