Hocalı-Gedebey Kültürü’nün Kökeni ve Nahçıvan’a Yayılımına İlişkin Yeni Veriler

Azerbaycan’ın batısında Karabağ, Gence ve Gedebey bölgelerinde ortaya çıkan Hocalı-Gedebey Kültürü günümüzde Ermenistan ve Gürcistan’ın bazı bölgelerine de yayılmıştır. 1986 yılında başlayan ve süregelen araştırmalar neticesinde bu kültürün Nahçıvan’da ve Aras Nehri’nin güneyinde de yayıldığına dair veriler ortaya koymuştur. Nahçıvan’nın dağlık bölgelerinde bu kültürle ilgili Kolanı, Sarıdere, Hakkıhlık, Kumluk gibi göçebe kampların ve nekropollerin bulunması Hocalı-Gedebey Kültürü’nü taşıyan toplumun güneye doğru ilerlemesi ile ilişkili olup, bu toplumun Nahçıvan’dan ve Karabağ’dan geçerek Aras Nehri’nin güneyinde yerleştiğini göstermektedir. Nahçıvan’da ele geçirilen arkeolojik bulgular bu toplumun bir grubunun Kültepe I, Kültepe II, Şahtahtı, Sederek, Şortepe, Kızılburun yerleşmeleri başta olmak üzere ovalarda; diğerlerinin ise göçebe hayat yaşayarak dağlık ve dağeteği bölgelerde yerleştiğini göstermektedir. Araştırmalar bu toplumun Nahçıvan’da uzun süre yerleştiğini ve bölgenin yerel yönetiminde söz sahibi olarak siyasal düzenin oluşmasında olaylara eşlik ettiğini kanıtlamaktadır. Nahçıvan’da bulunan arkeolojik eserlerin incelenmesi Hocalı-Gedebey Kültürü toplumu ile Nahçıvan’ın yerel toplumu arasında bir kaynaşma olduğunu da belgelemektedir. Hocalı-Gedebey Kültürü toplulukları güneye doğru yer değiştirmesi muhtemelen, MÖ. II binyılın sonu ve I binyılın başlarında Güney Kafkasya’da gelişen siyasi olaylarla bağlantılı olmalıdır. Kendine özgü silahlar ve çanak çömlekle karakterize edilen Hocalı-Gedebey Kültürü’nün Urartu yazıtlarında bahsedilen Etiuni adıyla anılan kavimler olduğunu düşünüyoruz. Büyük olasılıkla Etiuni Krallığı Etiuniler ve yerel kabileler tarafından oluşturulmuştur. Urartu krallarının, Güney Kafkasya’ya gelişlerinden bahseden yazıtlarında ismi geçen Etiuni Ülkesi’nin Azerbaycan’ın batısında Hocalı-Gedebey Kültürü’nün yayıldığı, Uti kabilelerinin yaşadığı bölge ile, Yunan kaynaklarında Otena ismi verilen coğrafya ile örtüşmesi dikkati çekmektedir. Kimi araştırmacılar da Etiuni Ülkesi’nin Güney Kafkasya’da yer alan bir bölgenin adı olduğu görüşünü savunmaktadır. Kaynakların ve arkeolojik eserlerin verdiği bilgilere dayanarak bu kabilelerin Aras Nehri ile Gökçe (Sevan) Gölü arasında yerleştiğini ve bu ülkenin Azerbaycan’ın batısında konumlandığını söyleyebiliriz.

Hodjaly - Gedabek Culture, formed in the west of Azerbaijan in the regions of Karabakh, Ganja and Gedabek, is also distributed in some regions of Georgia and Armenia. Studies conducted since 1986 have found that this culture is also widespread in Nakhchivan and in the south of river Araxes. The identification of nomadic settlements and necropolises in the mountainous regions of Nakhchivan, such as Kolanı, Sarıdere, Hakkıhlık and Kumluk, is associated with the spread of the Hodjaly-Gedabek Culture in the southern regions. After passing through Karabakh and Nakhchivan, they settled in the south of river Araxes. Archaeological finds revealed in Nakhchivan show that part of these tribes are inhabited in the settlements of Kültepe I, Kültepe II, Şahtahtı, Sederek, Şortepe, Kızılburun; and other nomadic lifestyles were located in mountainous and foothills. Studies show that these tribes settled in Nakhchivan for a long time and were accommodated in political events. Interpretation of archaeological materials shows that compounds appeared between the local population of Nakhchivan and the alien tribes. Apparently, the spread of the Hodjaly -Gedabek culture in the south of the late II and early I millennium BC,v is associated with events developing in the South Caucasus. We think that Hodjaly-Gedabek Culture distinguishing with peculiar ceramics and weapons were those tribes mentioned in the Urartian inscriptions under the name Etiuni. Apparently, the confederation of Etiuni was formed by local tribes. In this regard, it attracts attention that the territory of the Etiuni tribes mentioned in the Urartian inscriptions coincides with the territory of the Hocalı-Gedebey Culture, where the Uti tribes settled. The territory of these tribes in ancient sources was referred to as Otena. According to researchers, the country of Etiuni was the name of a certain region of the South Caucasus. Based on archaeological and written data, it can be said that the Etiuni tribes settled in the space bounded in the south by the Araxes River and in the north by Lake Gökce (Sevan). This territory covered the western regions of Azerbaijan.