HOCALI-GEDEBEY KÜLTÜRÜ’NÜN KÖKENİ VE NAHÇIVAN’A YAYILIMINA İLİŞKİN YENİ VERİLER

Yıl 2025, Sayı: 37, 53 - 74, 31.12.2025

Veli Bahshaliyev

Öz

Azerbaycan’ın batısında Karabağ, Gence ve Gedebey bölgelerinde ortaya çıkan Hocalı-Gedebey Kültürü günümüzde Ermenistan ve Gürcistan’ın bazı bölgelerine de yayılmıştır. 1986 yılında başlayan ve süregelen araştırmalar neticesinde bu kültürün Nahçıvan’da ve Aras Nehri’nin güneyinde de yayıldığına dair veriler ortaya koymuştur. Nahçıvan’nın dağlık bölgelerinde bu kültürle ilgili Kolanı, Sarıdere, Hakkıhlık, Kumluk gibi göçebe kampların ve nekropollerin bulunması Hocalı-Gedebey Kültürü’nü taşıyan toplumun güneye doğru ilerlemesi ile ilişkili olup, bu toplumun Nahçıvan’dan ve Karabağ’dan geçerek Aras Nehri’nin güneyinde yerleştiğini göstermektedir. Nahçıvan’da ele geçirilen arkeolojik bulgular bu toplumun bir grubunun Kültepe I, Kültepe II, Şahtahtı, Sederek, Şortepe, Kızılburun yerleşmeleri başta olmak üzere ovalarda; diğerlerinin ise göçebe hayat yaşayarak dağlık ve dağeteği bölgelerde yerleştiğini göstermektedir. Araştırmalar bu toplumun Nahçıvan’da uzun süre yerleştiğini ve bölgenin yerel yönetiminde söz sahibi olarak siyasal düzenin oluşmasında olaylara eşlik ettiğini kanıtlamaktadır. Nahçıvan’da bulunan arkeolojik eserlerin incelenmesi Hocalı-Gedebey Kültürü toplumu ile Nahçıvan’ın yerel toplumu arasında bir kaynaşma olduğunu da belgelemektedir. Hocalı-Gedebey Kültürü toplulukları güneye doğru yer değiştirmesi muhtemelen, MÖ. II binyılın sonu ve I binyılın başlarında Güney Kafkasya’da gelişen siyasi olaylarla bağlantılı olmalıdır. Kendine özgü silahlar ve çanak çömlekle karakterize edilen Hocalı-Gedebey Kültürü’nün Urartu yazıtlarında bahsedilen Etiuni adıyla anılan kavimler olduğunu düşünüyoruz. Büyük olasılıkla Etiuni Krallığı Etiuniler ve yerel kabileler tarafından oluşturulmuştur. Urartu krallarının, Güney Kafkasya’ya gelişlerinden bahseden yazıtlarında ismi geçen Etiuni Ülkesi’nin Azerbaycan’ın batısında Hocalı-Gedebey Kültürü’nün yayıldığı, Uti kabilelerinin yaşadığı bölge ile, Yunan kaynaklarında Otena ismi verilen coğrafya ile örtüşmesi dikkati çekmektedir. Kimi araştırmacılar da Etiuni Ülkesi’nin Güney Kafkasya’da yer alan bir bölgenin adı olduğu görüşünü savunmaktadır. Kaynakların ve arkeolojik eserlerin verdiği bilgilere dayanarak bu kabilelerin Aras Nehri ile Gökçe (Sevan) Gölü arasında yerleştiğini ve bu ülkenin Azerbaycan’ın batısında konumlandığını söyleyebiliriz.

Anahtar Kelimeler

Güney Kafkasya , Urartu Devleti , Hocalı-Gedebey Kültürü , Etiuni Ülkesi , Gökçe (Sevan) Havzası

Etik Beyan

Makalede yalnızca kendi araştırmalarımız sırasında ele geçirilen arkeolojik buluntular araştırımıştır

Destekleyen Kurum

Azerbaycan Milli Bilimler Akademisi

Proje Numarası

AMEA NB 2025

Teşekkür

Makalenin yazılmasına ve arkeolojik araştırmalara destek veren her kese teşekkürlerimizi sunarız

NEW DATA ON THE ORIGIN AND SPREAD OF THE HODJALI-GEDEBEY CULTURE TO NAKHCHIVAN

Öz

Hodjaly - Gedabek Culture, formed in the west of Azerbaijan in the regions of Karabakh, Ganja and Gedabek, is also distributed in some regions of Georgia and Armenia. Studies conducted since 1986 have found that this culture is also widespread in Nakhchivan and in the south of river Araxes. The identification of nomadic settlements and necropolises in the mountainous regions of Nakhchivan, such as Kolanı, Sarıdere, Hakkıhlık and Kumluk, is associated with the spread of the Hodjaly-Gedabek Culture in the southern regions. After passing through Karabakh and Nakhchivan, they settled in the south of river Araxes. Archaeological finds revealed in Nakhchivan show that part of these tribes are inhabited in the settlements of Kültepe I, Kültepe II, Şahtahtı, Sederek, Şortepe, Kızılburun; and other nomadic lifestyles were located in mountainous and foothills. Studies show that these tribes settled in Nakhchivan for a long time and were accommodated in political events. Interpretation of archaeological materials shows that compounds appeared between the local population of Nakhchivan and the alien tribes. Apparently, the spread of the Hodjaly -Gedabek culture in the south of the late II and early I millennium BC,v is associated with events developing in the South Caucasus. We think that Hodjaly-Gedabek Culture distinguishing with peculiar ceramics and weapons were those tribes mentioned in the Urartian inscriptions under the name Etiuni. Apparently, the confederation of Etiuni was formed by local tribes. In this regard, it attracts attention that the territory of the Etiuni tribes mentioned in the Urartian inscriptions coincides with the territory of the Hocalı-Gedebey Culture, where the Uti tribes settled. The territory of these tribes in ancient sources was referred to as Otena. According to researchers, the country of Etiuni was the name of a certain region of the South Caucasus. Based on archaeological and written data, it can be said that the Etiuni tribes settled in the space bounded in the south by the Araxes River and in the north by Lake Gökce (Sevan). This territory covered the western regions of Azerbaijan.

Anahtar Kelimeler

South Caucasus , Urartu State , Hodjaly-Gedabek , Etiuni tribe , Gökce ( Sevan) Basin

Proje Numarası

AMEA NB 2025

Kaynakça

• Абибуллаев, О. А. (1982). Энеолит и бронза на территории Нахичеванской АССР. Элм.
• Абибуллаев, O. A. (1961). Материалы шахтахтинского погребения. Известия АН Азербайджанской ССР. Серия Истории, Философии И Права, 5, 27-36.
• Akhvlediani, N. I. (2005). Problems of the chronology of late bronze age and early ıron age sites in Eastern Georgia (Kvemo Sasireti Hoard). Ancient Civilizations, 11, 3-4, Leiden, 258-295.
• Асланов, Г. М., Ваидов, Р.М. & Ионе, Г.И. (1959). Древний Мингечаур. Издательство АН Азерб. ССР.
• Avşarova, İ. N. (2007). Xocalı-Gedebey mədəniyyəti tayfalarının bədii Tunc məmulatı (e.ə. XIV-VII əsrlər). Nurlan.
• Алиев, В. Г. (1991). Культура эпохи средней бронзы Азербайджана. Элм.
• Бахшалиев, В. Б. (1991). Могильник эпохи раннего железа на территории древней Нахичевани. Российская Археология, 4, 217-227.
• Nоvruzlu, Ə. İ. & Bаxşəliyеv, V. B. (1992). Culfа bölgəsinin аrxеоlоji аbidələri. Еlm.
• Бахшалиев, В. Б. (1995). Некоторые образцы изобразительного искусства из могильника Коланы. Российская Археология, 3, 205-207.
• Bаhşаliyеv, V. B. (1997). Nаhçıvаn аrkеоlоjisi. Arkeoloji ve Sanat.
• Bahşaliyev, V. B. (1998). Nahçıvanda bir erken demir çağ nekropolü: Kolanı. Belleten, 233, 1-13.
• Bahşaliyev, V. & Schаchnеr, А. (2001). Dаs kаmmеrgrаb vоn Yurdçu / Nахçıvаn ein bеitrаg zur archаеоlоgiе dеr frühеisеnzеit Trаnskаukаsiеns und Оstаnаtоliеns. Studi Mikеnеi еd Еgео-Аnаtоlici, 5-23.
• Baxşəliyev, V. B. (2002). Naxçıvanın erkən dəmir dövrü mədəniyyəti. Elm.
• Бахшалиев, В. Б. (2005). Древняя металлургия и металлообработка на территории Нахичевани. Элм.
• Bаxşəliyеv, V. B. (2007). Azərbaycan arxeologiyası. Elm.
• Bаxşəliyеv, V. B. (2008). Sоn tunc və еrkən dəmir dövrününə аid yеni аbidə - Qаzхаn Nеkrоpоlu. Nахçıvаn Dövlət Univеrsitеtinin Хəbərləri, № 5, 73-78.
• Бахшалиев, В. Б. (2012). Оглангала столица государства утиев. Ирс, 3 (57), 12-15.
• Baxşəliyev, V. B. (2023). Naxçıvan arxeologiyası. Əcəmi.
• Bahşaliyev V. B., Ceylan, N., Bahşaliyev, E., Hasanova, H. & Memmedova, Z. (2024). Ubeyd Külterü’nün Güney Kafkasya’ya yayılımı ile ilişkili yeni veriler. TUBA-AR, 35, 35-50. https;//doi.org/10.22520/tubaar.1568146
• Bahşaliyev, E. V. (2021). Urartuların Güney Kafkasya politikası. Ecemi.
• Bahşeliyev, E. & Bahşaliyev, V. (2019). Urartu Devleti’nin Güney Kafkasya Politikasında Nahçıvan’ın yeri. AMİSOS, 4, 15-34
• Bahşaliyev, V., Ristvet, R., Gopnik H., Nugent, S. & Swerida, J. (2019). Kızkale yerleşmesi ve nekropolü. TUBA-AR, 25, 47-61.
• Бахшалиев, Э. & Бахшалиев, В. (2021). Неолитический слой поселения Нахчыван Тепе. Российская Археология, 2, 187-197. https;//doi.org/ 0.31857/S086960630015375-1
• Belck, W. (1893). Waldemar Belck berichtet über archäologische Forschungen in Armenien. ZfE, 25, 61-82.
• Bünyadov, T. A. (1960). Azərbaycan arxeologiyası. Azərnəşr.
• Cəfərov, H. F. (2000). Azərbaycan e.ə. IV minilliyin axırı – I minilliyin əvvəlində. Elm.
• Cəlilov, B. (2013). Göygöl-Goranboy arxeoloji ekspedisiyasının apardığı arxeoloji tədqiqatlar. Azərbaycanda Arxeoloji Tədqiqatlar, 2012, 128-125.
• Çilingiroğlu, A. (1994). Urartu tarihi. Ege Üniversitesi Yayını.
• Diakonoff, I. M. & Kashkai, S. M., (1981). Geographical names according to Urartian texts. Repertoire Geographique des textes Cuneiformes, 9, 34-71.
• Джафарзаде, И. М. (1941). Ходжалинская экспедиция (земляной курган № 5). Известия АзФАН ССР, 2, 15-26.
• Джафарзаде, И. М. (1945). Развитие археологических работ в Азербайджанской ССР. Известия АН Азерб. ССР, 6, 161-162.
• Ghuochi, A. & Hejebri Nobari, A. (2021). Larican Kurganları, 1. Berikan.
• Xəlilov C. Ə. (1959). Qərbi Azərbaycanın tunc dövrü və dəmir dövrünün əvvəllərinə aid arxeoloji abidələri. Azərbaycan SSR EA Nəşriyyatı.
• Qaşqay, S. (2006). Qədim Azərbaycan tarixi mixi yazılı mənbələrdə. Təhsil.
• Qazıyev, S. M. (1951). Mingeçevirden tapılmış bəzi silahlardan. Azərbaycanın Maddi Mədəniyyəti, 5-31.
• Qədirova, N. (2016). Avropa muzeylərində Qafqaz arxeoloji kolleksiyası. Olnpkt.
• Гусейнова, М. А. (1989). Керамика Восточного Закавказья эпохи поздней бронзы и раннего железа (XIV-IX вв. до н.э.). Элм.
• Гусейнова, М. (2011). Из истории Южного Кавказа. Ходжалы-Гедабекская культура Азербайджана (XVI-IX вв до н.э.). Бизим китаб.
• Гуммель, Я. И. (1940). Археологические раскопки в с. Кущи. В кн. Археологические очерки. Баку. Издательство АзФАН СССР, 128-144.
• Hejebri Noberi, A. (2007). Khudaferin Bölgesinde, Birinci Sezon Kazı Çalışmaları. Kültürel Miras Bakanlıǧı ve Tarbiat Moderes Üniversitesi’nin Ortak Araştırma Projesi.Tahran.
• Hejebri Noberi, A. (2008). Khudaferin Bölgesinde, İkinci Sezon Kazı Çalışmaları. Kültürel Miras Bakanlıǧı ve Tarbiat Moderes Üniversitesi’nin Ortak Araştırma Projesi, Tahran.
• Hejebri Noberi, A. (2010). Khudaferin Bölgesinde, Üçüncü Sezon Kazı Çalışmaları. Kültürel Miras Bakanlıǧı ve Tarbiat Moderes Üniversitesi’nin Ortak Araştırma Projesi, Tahran
• Ивановский, А. А. (1911). По закавказью. Материалы по Археологии Кавказа, VI, 85-172.
• Исмаилзаде, Г. С. (2008). Азербайджан в системе раннебронзовой культурной общности Кавказа. Нафта-Пресс.
• Иессен, А. А. (1935). К вопросу о древней металлургии меди на Кавказе. Известия ГАИМК, 120, 7-216.
• Kalankaytuklu, M. (1993). Albaniya tarixi. Elm.
• Kesemenli, H. P. (1965). Xaçbulaq daş daş qutu qəbirləri hakkında. Azərbaycanın Maddi Mədəniyyəti, VI, 32-43.
• Кесеменли, Г. П. (1987). Случайные находки из с. Хачбулаг Дашкесанского района. Материальная Культура Азербайджана, Х, 36-44.
• Кушнарева, К. Х. (1970). Ходжалинский могильник. Историко - филологический журнал, 3, 109-124.
• Куфтин, Б. А. (1941). Археологические раскопки в Триалети.Тбилиси.
• Мещанинов, И. И. (1926) Предположительные сведения о движении халдов в пределы Азербайджана. Известия Азербайджанского Археологического Комитета, II, 33-38.
• Минкевич, Н. В. (1956). Ходжалы-Кедабекская археологическая культура эпохи поздней бронзы и начала железа в Азербайджане (кон. II тысяч. – I пол. I тысяч. до н.э.). Baku.
• Минкевич-Мустафаува, Н. В. (1962). О датировке и хронологических этапах некоторых памятников Азербайджана эпохи поздней бронзы и раннего железа. Материальная Культура Азербайджана, IV, 109-139.
• Müseyibli, N. Ə. & Axundova, G. K. (2013). Xocalı-Gədəbəy mədəniyyəti keramikasının ornamentlərinin etnoarxeoloji tədqiqi. Azərbaycan Arxeologiyası və Etnoqrafiyası, 2, 11-26.
• Müseyibli, N. & Ağalarzadə, A. (2013). Həsənsu kurqanı. Nafta-Press.
• Nərimanov İ. H. (1958). Gəncəçay rayonunun arxeoloji abidələri. Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası Neşriyyatı.
• Novruzlu, Ə., Baxşəliyev, V. (1993). Şahbuz bölgəsinin arxeoloji abidələri. Elm.
• Özfırat, A. (2022). Pre-Urartian (Early Iron Age) Grooved Pottery of the Local Communities of Eastern and Southeastern Anatolia (Nairi-Uruatri Lands) and its Influence in the Urartian Pottery. The Journal of ceramic research, 4, 1-35.
• Pizchelauri, K. (2005). Die zentraltranskaukasische archaologischekultur des 14.-13.jn. v. chr. Mezniereba.
• Пегребова, М. Н. (1977). Иран и Закавказье в раннем железном веке. Наука.
• Пиотровский, Б. Б. (1959). Ванское царство. Наука.
• Пилипосян, А. С. (2024). Мецамор древнее городище эпохи бронзы и железа на территории Армении. История и современное мировозрение, 1, 119-126.
• Ristvet, L., Gopnik, H., Bakhshaliyev, V., Lau H., Ashurov, S. & Bryant, R. (2012). On the edge of empire: 2008-2009 excavations at Oğlanqala, Azerbaijan. American Journal of Archaeology, 116(2), 321-362.