Pontos Bölgesinden Hellenistik Bir Mezar: İkiztepe Tümülüsü

Yıl 2025, Sayı: 37, 75 - 84, 31.12.2025

Özgür Turak

Öz

İkiztepe, Samsun’un Bafra ilçesi yakınlarında yer alan ve Erken Tunç Çağı’ndan Orta Tunç Çağı’na kadar kesintisiz yerleşim gösteren önemli bir arkeolojik merkezdir. 1970’lerde başlayan kazılar, bölgenin Pontos kültür alanı içinde yer aldığını göstermiştir. 1975–1976 kazılarında açığa çıkarılan İkiztepe tümülüsü, doğubatı doğrultulu, dromoslu ve tonozlu iki mezar odasından oluşan bir yapıdır. Kesme kireçtaşı bloklarla inşa edilen tümülüsün mimarisi, Hellenistik dönemin mezar geleneğini yansıtır. Mezar odasında ele geçen keramik parçaları ve Lysimakhos adına basılmış altın stater, yapının MÖ 3. yüzyıla tarihlenmesini sağlar. İkiztepe tümülüsü, plan düzeni ve yapı tekniği bakımından Samsun ve çevresindeki Kavak-Tepecik, Baruthane ve Lerdüge tümülüsleriyle benzerlik göstermektedir. Bu mimari özellikler, Hellenistik dönemde Pontos’un Paphlagonia ve Makedonya bölgeleriyle kültürel etkileşim içinde olduğunu kanıtlar. Dromos, ön oda ve tonoz örtülü ana oda düzeni, Makedon mezar mimarisinin etkisini yansıtırken; yapının yüksek bir tepeye inşa edilmesi, Thrak kökenli tümülüs geleneğinin sembolik unsurlarını da barındırmaktadır.

Anahtar Kelimeler

İkiztepe , Hellenistik , Pontos , Tumulus.

A Hellenistic Tomb From The Pontic Region: The İkiztepe Tumulus

Öz

İkiztepe, an important archaeological site near Bafra in Samsun, provides evidence of an unbroken sequence of habitation spanning from the Early Bronze Age to the Middle Bronze Age. Excavations that began in the 1970s revealed that the region was part of the Pontic cultural sphere. The İkiztepe tumulus, unearthed during the 1975–1976 excavations, consists of an east–west oriented structure with a dromos and two barrel-vaulted burial chambers. Constructed of cut limestone blocks, the architecture of the tumulus reflects the funerary traditions of the Hellenistic period. Ceramic fragments and a gold stater bearing the name of Lysimachus, discovered within the burial chamber, date the monument to the 3rd century BCE. In terms of layout and construction technique, the İkiztepe tumulus shows similarities to the Kavak-Tepecik, Baruthane, and Lerdüge tumuli in and around Samsun. These architectural characteristics demonstrate that during the Hellenistic period, Pontos was in cultural interaction with the regions of Paphlagonia and Macedonia. The arrangement of the dromos, antechamber, and barrel-vaulted main chamber reflects the influence of Macedonian tomb architecture, while the construction of the monument on a high hill also incorporates symbolic elements of the Thracian tumulus tradition.

Anahtar Kelimeler

İkiztepe , Hellenistic , Pontos , Tumulus.

Kaynakça

• Akok, M. (1948). Samsun ili Havza ilçesinin Lerdüge köyünde bulunan tümülüsler. Belleten, 22(48), 835–853.
• Alkım, U. B. (1975). Samsun Bölgesi çalışmaları 1973 / Investigations in the Samsun Region, 1973. Türk Arkeoloji Dergisi, 22(1), 5–12.
• Alkım, U. B., Alkım, H., & Bilgi, O. (1988). İkiztepe I: Birinci ve ikinci dönem kazıları. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Alkım, U. B., Alkım, H., & Bilgi, O. (2003). İkiztepe II: Üçüncü, dördüncü, beşinci, altıncı, yedinci dönem kazıları. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Atasoy, S., Endoğru, M., & Dönmez, Ş. (2005). Samsun-Baruthane tümülüsleri kurtarma kazısı. Anadolu Araştırmaları Dergisi, 18(2), 153–165.
• Avşar, G. (2016). Anadolu tümülüslerinin tipolojik açıdan incelenmesi [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Hitit Üniversitesi.
• Baydur, N. (1988). Byzantion’da basılmış bir Lysimakhos Posthumus’u. In U. B. Alkım, H. Alkım, & O. Bilgi (Ed.), İkiztepe I: Birinci ve ikinci dönem kazıları (pp. 119–121). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Beyazıt, A., Gülkan, B., & Afşar, B. (2024). İkiztepe kazılarının dünü ve bugünü / İkiztepe excavations: From the past to the present. Colloquium Anatolicum, 23, 123–148.
• Bora, A. (2015). Bithynia bölgesi tümülüsleri [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. İstanbul Üniversitesi.
• Borza, E. N. (1987). The royal Macedonian tombs and the paraphernalia of Alexander the Great. Phoenix, 41(2), 105–121.
• Delemen, İ. (2004). Tekirdağ Naip Tümülüsü. Ege Yayınları.
• Delemen, İ. (2016). Tumuli in Southeastern Thrace: On the Periphery? In O. Henry & U. Kelp (Eds.), Tumulus as Sema: Space, Politics, Culture and Religion in the First Millennium BC (pp. 221–231). Walter de Gruyter.
• Fedak, J. (1990). Monumental tombs of the Hellenistic age: A study of selected tombs from the pre-classical to the early imperial era. University of Toronto Press.
• Fleischer, R. (2009). The rock-tombs of the Pontic kings in Amaseia (Amasya). In J. M. Højte (Eds.), Mithridates VI and the Pontic Kingdom (pp. 109–120). Aarhus University Press.
• Güney, H. (2014). Hellenistik Dönem öncesi Bithynia’da Hellen kolonileri ile Bithynialılar arasındaki ilişkiler. Belleten, 78(282), 407–434
• Jackson, M. M. (2012). The Amisos treasure: A Hellenistic tomb from the age of Mithradates Eupator. In G. R. Tsetskhladze (Ed.), The Black Sea, Paphlagonia, Pontus and Phrygia in Antiquity: Aspects of archaeology and ancient history (pp.109-116). BAR International Series.
• Kaymakçı, S. (2014). Karadeniz Bölgesi tümülüs geleneğine bir örnek: Sivritepe Tümülüsü (Giresun-Alucra). Höyük, 7, 1–8.
• Kumandaş, H. (2004). Ordu ili kaya mezarları [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Atatürk Üniversitesi.
• Özdemir, C. (2001). Amasya kalesi ve kral kaya mezarları. Amasya.
• Öztekin, İ. E. (2006). MÖ I. binde Anadolu’da tümülüs geleneğinin kronolojik gelişimi ve coğrafi yayılımı [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Hacettepe Üniversitesi.
• Palagia, O. (2024). Cultural exchanges between Macedonia and Thrace in the fourth and third centuries BC. Karanos. Bulletin of Ancient Macedonian Studies, 1(Suppl. I), 153–167.
• Schnapp-Gourbeillon, A. (2016). Tumuli, Sema and Greek Oral Tradition. In O. Henry & U. Kelp (Eds.), Tumulus as Sema: Space, Politics, Culture and Religion in the First Millennium BC (pp. 205–217). Walter de Gruyter.
• Şenyurt, S. Y., & Akçay, A. (2016). Kurul Kalesi Ordu VI. Mithradates dönemi yerleşimi üzerine ön değerlendirmeler. Seleucia, 6, 221–248.
• Tekin, M. (2020). Pontos Bölgesi’nin iç kesimindeki kaya mezar geleneği üzerine bir değerlendirme (Gaziura ve Zela örnekleri üzerinden). TÜBA-AR, 26, 131–147.
• Temür, A., & Yiğitpaşa, D. (2020a). Neoklaudiopolis Antik Kenti ve territoryumu 2018 yüzey araştırması ve envanter çalışmaları. History Studies, 12(2), 619–654.
• Temür, A., & Yiğitpaşa, D. (2020b). Neoklaudiopolis Antik Kenti ve territoryumu 2019 yüzey araştırması ve envanter çalışmaları. History Studies, 12(6), 2865–2894.
• Ünan, S. (2009). Samsun-Dondortepe (Hacı İsmail) Tümülüsü. MASROP E-Dergi, 4, 1–28.
• Yıldırım, Ş. (2021). Paphlagonia tümülüsleri. Byzas, 26, 107–164.
• Yiğitpaşa, D., & Temür, A. (2021). Kavak Tepecik Tümülüsü üzerine gözlemler. ODÜ Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 11(2), 451–466.