ERZURUM’DA STRATEJİK BİR URARTU KALESİ: TEPEKÖY PİR ALİ BABA
Öz
Kuzeydoğu Anadolu Bölgesi’nin önemli bir kısmını meydana getiren Erzurum Ovası ve çevresi, barındırdığı büyük nehirler, verimli otlaklar ve tarım alanları ile Eskiçağ’dan itibaren kesintisiz yerleşim görmüştür. Erzurum ilinin yüksek rakımı, hayvancılık için müsait alanlar oluştururken, ovalar, tarım için uygun sahalar meydana getirmiştir. İlk Tunç Çağı’ndan itibaren yerleşim gören bölge, önemli yol güzergâhlarının kesişme noktasında olmasından dolayı bölgeler arası kültürlerin yayılmasında ve taşınmasında kilit bir rol oynamıştır. Özellikle İran-Doğubayazıt- Ağrı-Horasan-Pasinler-Erzurum-Erzincan yolu, Eskiçağdan itibaren bütün Kuzeydoğu Anadolu’da yaşamış Hurri- Diauehi-Urartu uygarlıklarının kullanmış oldukları en işlek yoldur. MÖ. I. Binden itibaren bölgede ağırlığını hissettiren Urartular, başkent Tuşpa’dan başlayarak kuzeye doğru bir genişleme siyaseti izlemişlerdir. Bu süreçte Erzurum’daki Dia u ehi Krallığı’nı da hâkimiyet altına almak için birçok sefer düzenleyen Urartular, bölgedeki hâkimiyetlerini kuvvetlendirmek, askeri ve lojistik manada kontrolü tam anlamıyla sağlayabilmek için önemli yol kavşaklarına kaleler ve garnizonlar inşa etmişlerdir.Bu araştırma, Urartuların Erzurum Ovası’ndaki hâkimiyetlerini sağlamlaştırmak ve Palandöken Dağları’nın eteğindeki Tepeköy Pir Ali Baba Kalesi’ni tanıtmak üzere kurgulanmıştır. Bu kalenin, Erciş/Patnos/Tahir Geçidi/ Horasan/Hasankale/Erzurum yollarını ve maden yataklarını kontrol altında tutmak için yapılmış olduğunu ileri sürebiliriz.
Anahtar Kelimeler
Kuzey Doğu Anadolu, Diauehi, Urartular, Yazılıtaş Yazıtı, Erzurum, Tepeköy Kalesi/Pir Ali Baba
Kaynakça
- ADONTZ, N. 1946. Historie d’ Armenia: les Origines du Xe Siecle au VIe (V.J.C.). Paris.
- ALBRIGHT, W.F. 1926. “The Jordan Valley in the Bronze Age”, AASOR: 13-74.
- ALPMAN, A. 1981. “Hurriler”, A.Ü. DTCFD Tarih Araştırmaları Dergisi 14/25: 283-313.
- ARSEBÜK, G. 1974. Altınova’da Koyu Yüzlü Açkılı ve Karaz Türü Çanak Çömlek Arasındaki İlişkiler Sorunu, (İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayımlanmamış Doktora Tezi). İstanbul.
- ARSEBÜK, G.1979. “Altınova’da (Elazığ), Koyu Yüzlü Açkılı ve Karaz Türü Çanak-Çömlek Arasındaki İlişkiler”, VIII. Türk Tarih Kongresi, Cilt I. Ankara: 81-92.
- ASLAN, M. 2000. “Kolkhis Bölgesi’nin Tarihi Coğrafyasına İlişkin Bazı Notlar”, Arkeoloji Sanat Dergisi. 22/97: 26-41.
- AYDIN, N. 1991. “Güzelhisar Urartu Kitabesi”, Belleten LV/213: 323-330.
- BALCER, J. M. 1995. The Persian Conquest Of The Greeks. Konstanz.
- BALKAYA, İ.S. 1995. En Eski Çağlardan Urartu’nun Yıkılışına Kadar Hasankale ve Çevresi, (Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Erzurum.
- BAŞTÜRK, M. B. 2013. “Urartu Devletinin Kurucuları Üzerine: Labturi ?=? Lutibri, 35 Yıl Sonra, Yeniden”, Tarhan Armağanı M. Taner Tarhan’a Sunulan Makaleler (Eds. O. Tekin/M. H. Sayar/E. Konyar). İstanbul: 69-78.