TARİHÖNCESİ DÖNEMLERDEN İTİBAREN OBSİDİYEN OBJELER: GÜVERCİNKAYASI ÖRNEKLERİ
Öz
Volkanik Kapadokya Bölgesi, tarihöncesi kültürlerin en önemli hammadde kaynaklarından biri olan obsidiyen bakımından oldukça zengindir. Bölgedeki birçok yatağın da tarihöncesi dönemlerden itibaren yontmataş alet endüstrisinde kullanıldığı bilinmektedir. Güvercinkayası yerleşmesinin geçim ekonomisini ve alet teknolojisini de obsidiyenle birlikte diğer volkanik kökenli hammadde kaynakları biçimlendirmiştir. Güvercinkayası yontmataş alet endüstrisinde obsidiyenden dilgi, kazıyıcı ve silika parlaklığı içeren orak bıçaklarının yaygın aletler arasında yer aldığı, prestij objesi olabilecek kalitedeki bazı aletlerinse çakmaktaşından üretildiği bilinmektedir. Bunların yanı sıra karma tekniklerle (yontma, sürtme ve parlatma) obsidiyenden üretilen ayna ve kolye ucu gibi tekil, bitmiş ve yarı bitmiş ürünler, yonga artığı benzeri kakmalarla çeşitli kompozit objeler de tespit edilmiştir. Bu yazıda, alet olarak tanımlanmayan, 21 obsidiyen(li) nesne incelenmiştir. Bunların çoğu Güvercinkayası Orta Kalkolitik (I-II) tabakalarda ve az sayıda örnekse Son Kalkolitik (III) geçiş evresiyle ilişkili dolgularda bulunmuştur. Söz edilen objeler, Yakındoğu’da tarihöncesi dönemlere ait diğer örneklerle birlikte değerlendirilerek, biçimsel ve işlevsel bakımdan ele alınmıştır. Yontmataş alet teknolojisiyle üretilen aletlerin ve teknolojik tanımlamaların kapsam dışı tutulduğu bu yazıda, Güvercinkayası’nda obsidiyenin farklı kullanım biçimlerine odaklanılmıştır.
Anahtar Kelimeler
Kalkolitik, Güvercinkayası, obsidiyen, kakma, ayna, boncuk, kolye ucu
Kaynakça
- ASTRUC, L./VARGIOLU, R./BEN TKAYA, M./BALKAN-ATLI, N./ÖZBAŞARAN, M./ZAHOUANI, H. 2011. “Multi-scale tribological analysis of the technique of manufacture of an obsidian bracelet from Aşıklı Höyük (Aceramic Neolithic, Central Anatolia)”, Journal of Archaeological Science 38: 3415-3424.
- BALCI, S./ALTINBİLEK-ALGÜL, Ç. 2017. “Polished Obsidian Objects: Examples of Prestige Items From Kültepe”, Colloquium Anatolicum 16: 15-30.
- BALCI, S./ALTINBİLEK-ALGÜL, Ç. 2019. “Reflections from Prehistory: Obsidian Mirrors of Güvercinkayası”, Arkeolojiyle Geçen Yarım Asır: Sevil Gülçur Armağanı (Eds. P. Çaylı/I. Demirtaş/B. Eser), Bilgin Kültür Sanat Yayınları, Ankara: 553-568.
- BALKAN-ATLI, N. 2003. “Use of Obsidian at Değirmentepe: An Ubaid Settlemeent in Eastern Anatolia”, From Villages to Towns, Studies Presented to Ufuk Esin (Eds. M. Özdoğan/H. Hauptmann/N. Başgelen), Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul: 373-384.
- BALKAN-ATLI, N. 2005. “Paleolitikten Günümüze Obsidiyen”, Haberler 19: 1-3.