SOVYET DÖNEMİ KAZAK KITLIĞI, JELTOKSAN OLAYLARI VE ÇEVRE SÖZLEŞMELERİ KAPSAMINDA KAZAKİSTAN’IN YEŞİL POLİTİKALARI

Yıl 2026, Cilt: 9 Sayı: 1, 161 - 184, 30.01.2026

Eyüp Çikolar

https://doi.org/10.59182/tudad.1699157

Öz

Truman Doktrini’nin baş gösterdiği yıllarda, Kazakistan’ın, Semipalatinsk (Semey Rayonu) bölgesinde gerçekleşen nükleer silah denemeleri, iktisadi, sosyal ve ekolojik yönler dikkate alındığında bölgenin sürdürülebilir olma özelliğine ket vurduğu gibi ülkenin çevre ülkelere karşı rekabet gücünü kaybetmesine de neden olduğu söylenilebilir. Ayrıca yaşanan bu trajediler, bölgenin jeopolitik gerçeklerinin uluslararası arenada dikkate alınması gerekliliğini ön plana çıkarmıştır. Tarihsel kronolojide ise Sovyet idaresinin bölgedeki siyasi ve askeri üstünlük bağlamındaki tutumları izlendiğinde; coğrafyada mevcut Kazak etnisite gücünün zayıflatılması, dil, kültür ve toplumsal faaliyetlerin engellenmesi, birtakım ekonomik yaptırımların uygulanması gibi olaylar; Stalin Sovyet idare anlayışının bölge halkına yapmış olduğu bir yıkım stratejisi olarak değerlendirilebilir. Bu çerçevede Stalin’in, Kazakistan’ı imar etme düşüncesi Sovyet ideolojisi ile yürütülmüştür. Sovyet tarihçiliğinin Marksist ve Leninist anlayışına hizmet eden Sovyet tarihi eleştirilirken, gerçek tarih ise Kazak tarihinde gün yüzüne çıkmıştır. Kazakistan, Holodomorla başlayan Kazak Kıtlığı, Jeltoksan Olayları gibi bizzat Sovyetlerin idaresinde gerçekleştirilen ve içerisinde asimilasyon, sedentarizasyon, kolektifleştirme, kazholodomor gibi politikaların yer aldığı olaylara tanıklık etmiştir. Bu olayların sonuçları itibariyle, Kazakistan için ekolojik, klimatik, endüstriyel ve tarımsal faktörleri göz önünde bulundurduğumuzda; Kazak coğrafyasının istikrarlı büyümesine, bölgesel üstünlük elde etmesine ve sürdürülebilir ülke olma durumuna olumsuz etki ettiğini belirtmek doğru tespit olacaktır. Çalışma Kazak tarihindeki trajedileri göz önünde bulundurarak, Kazakistan’ın 21. yüzyılda sürdürülebilir ülke olma hedefine odaklanmaktadır. Bunlar; çevresel ve ekolojik ekonomi, sürdürülebilir şehirler, döngüsel ekonomi, atık yönetimi, yeşil ekonomi becerileri, BM 2030 Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleridir. Çalışmada Kazakistan-2050 Stratejisi, 100 Somut Adım Planı ile sektör dahilinde Kazakistan ulusal enerji dengesi, yıllara göre sera gazı emisyon miktarları ele alınarak değerlendirilmiş ve çözümlemeler yapılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Soğuk Savaş Dönemi , Kazak kıtlığı , sedentarizasyon , kolektifleştirme , kolhozlaştırma , sürdürülebilirlik , yeşil ekonomi , Kazakistan

Kaynakça

• Andican, A. (2003). Cedidizm’den bağımsızlığa hariçte Türkistan mücadelesi. Emre Yayınları.
• Al, İ. (2019). Sürdürülebilir kalkınma ve yeşil ekonomi: Türkiye için bir endeks önerisi. Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 12(1), 112-124.
• Ayagan, B. (Ed.). (2012). 1932-1933 jyldardaǵy Aşarşılık Akikatı (Kıtlığın Gerçeği 1932-1933’te). Kazakistan Cumhuriyeti Eğitim ve Bilim Bakanlığı, Devlet Tarihî Enstitüsü, "Litera-M" Basını.
• Arkhymateyeva, A. (2021). Sovyetler Birliği’nin Kazakistan politikası (1927-1938) [Yayınlanmış doktora tezi]. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Başaran, D. (2017). Jeltoksan ayaklanması ve bu ayaklanmanın Kazakistan’ın bağımsızlığı’ndaki rolü. Bölgesel Araştırmalar Dergisi, 1(1), 57-88.
• Bakdolotov, A. (2025). Integrated policy strategies and regional policy coordination for resilient, Green and Transformative Development: Supporting Selected Asian BRI Partner Countries to Achieve 2030 Sustainable Development Agenda, Kazahstan: April, pp. 1-31.
• Barry, E. (2011). Old Soviet nuclear site in Asia has unlikely sentinel: The U.S. The New York Times, www.nytimes.com (Erişim Tarihi: 15.04.2025).
• Britannica. (2025). Kolkhoz, https://www.britannica.com/topic/kolkhoz (Erişim Tarihi: 10.05.2025).
• Budak, F. (1999). Kazakistan, dünü-bugünü-yarını. Ocak Yayınları.
• BNS RK. (2023). Bureau of National Statistics of the Agency for Strategic Planning and Reforms of the Republic of Kazakhstan, Fuel and energy balance of the Republic of Kazakhstan.
• Cameron, S. (2016). The Kazakh famine of 1930-33: Current research and new directions. East/ West: Journal of Ukranian Studies, 3(2), 117-132.
• Çağatay, T. (1932). Sovyet Rusyası’nda. Yaş Türkistan, (Ekim 1932), 35, 7-13.
• Çam, A. (2017). Kazakistan’da kızıl kıtlık (1929-1933) Stalin’e mektuplar- anılar- röportajlar adlı eser üzerine, Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 6(1), 550-552.
• Çelik, K. E. (2016). Kazakistan’da kimlik ve dış politika. (Ed. Mehmet Seyfettin Erol ve Yavuz Gürler). Türk Dünyası 25 Yıllığı. Akçağ Yayınları.
• Çetin, N. (2021). Nursultan Nazarbayev’in iiderliği ve Türkiye -Kazakistan ilişkilerine etkisi (Ed. Hasan Acar), (Basım 1). Türkiye Kazakistan İlişkileri içinde (131-165). Atlas Akademik.
• Çikolar, E. (2023). Kırgızistan’da yeşil ekonomiye bakış. Paradigma: İktisadi ve İdari Araştırmalar Dergisi, 12, (Özel Sayı), 147-159.
• Çokay, M. (2005). Türkistan’da Sovyet hükûmetinin “Açlık Siyaseti” (Turar Rıskulov’un İtirafları). (Ed. Tülay Duran). Türkistan’ın bağımsızlığına hizmet eden “Yeni Türkistan’dan” seçilmiş makaleler, (276-280). Ayaz-Tahir Türkistan İdil-Ural Vakfı Yayınları.
• Dubrovskiy, V. (2009). Sovyet tarihçiliği gözünde Türk dünyası. (Haz. Sebahattin Şimşir). IQ Kültür Sanat Yayınları. EEC, (2025). Avrasya Ekonomik Komisyonu. https://eec.eaeunion.org/ (Erişim Tarihi: 10.05.2025).
• E-gazete, Kazakhstanskaya Pravda. Kazakistan. https://kazpravda.kz/ (Erişim Tarihi: 10.05.2025).
• Galuzo, P. (1971). Oçerk Sovetskoy istoriografii agrarnykh otnoşeniy v Kazakhstane v period kapitalizma. Alma-Ata.
• Gorbaçov, M. (1988). Glasnost Asıl Neyi İstiyorum? (Çev. Tuba Tarcan Çandar, Hasan Cemal). Dönemli Yayıncılık.
• Görgen, İ. (2021). Rusya’da Stalinizm’in doğuşu. Avrasya İncelemeleri Dergisi, 10(2), 225-248.
• Gündoğdu, A. (2021). Türkiye ve Kazakistan’da Ortak Tarihin Uluslaşma Sürecine Etkisi. (Ed. Hasan Acar). Türkiye Kazakistan İlişkileri içinde (1-22). Atlas Akademik.
• Harrell, E. ve Hoffman, D. E. (2013). Plutonium mountain: Inside the 17-year mission to secure a dangerous legacy of Soviet nuclear testing. Belfer Center for Science and International Affairs, August, http://belfercenter.ksg.harvard.edu. (Erişim Tarihi: 15.04.2025).
• Hekimoğlu, V. ve Sefa. F (2018). 20. Yüzyılın ilk yarısında Kazakistan’da yaşanan açlık felaketleri. Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 15, 189-207.
• Holod 1932-1933 rokiv na Ukraïni: ochyma istorykiv, movoiu dokumentiv, 308. First publication of archival source: TsDAHOU, fond 1, op. 101, spr. 1257, ark. 14-15a.
• İbragim, D. ve Türk, V. (2016). Kazakistan’da kızıl kıtlık (1929-1933). Bilge Kültür&Sanat.
• IAEA (International Atomic Energy Agency) (2013). The Semipalatinsk Test Site, Kazakhstan. IAEA, 20 June, www.iaea.org (Erişim Tarihi: 15.04.2025).
• Kara, A. (1997). Kazakistan’da Almatı olaylarının içyüzü ve etkileri [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Mimar Sinan Üniversitesi.
• Karaağaçlı, A. (2013). Ortadoğu’dan Orta Asya’ya farklı bir bakış. Yeni Yüzyıl Yayınları.
• Kara, M. ve İbragim, D. (2008). Uyanma kavramı ve Kazaklar. Turkish Studies, 3(7), 395-412.
• Kandirobi, G. (2002). Alaş. Türkler Ansiklopedisi, 18, Ankara.
• Kara, A. (2007). Kazakistan’ın yeniden doğuşu 1986 Aralık olayları. Ufuk Ötesi Yayınları.
• Kalkan, M. (2006). Kırgızlar ve Kazaklar. Selenge Yayınları.
• Karakaya, H. (2017). Enerji verimliliği kapsamında Türkiye’nin enerji tüketimi ile ekonomik büyümesi arasındaki nedensellik ilişkisinin değerlendirilmesi, Kastamonu Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 16(2), 26-39.
• Kavak, K. (2005). Dünya’da ve Türkiye’de enerji verimliliği ve Türk sanayinde enerji verimliliğinin İncelenmesi. Devlet Planlama Teşkilatı 2689 Nolu Yayını, Uzmanlık Tezi, Ankara.
• Kazakhstanskaya Pravda. (1992). Zaklyuçeniye komissii prezidiuma verkhovnogo Soveta respubliki Kazakhstana, 30 Mayıs - 22 Aralık 1992. Kazakistan Araştırma Enstitüsü. Kazakistan. Kesici, K. (2003). Dün, bugün ve hedefteki Kazakistan. IQ Yayınları.
• KCYE (Kırgız Cumhuriyeti Yeşil Ekonomi Beklentiler Raporu) (2019-2023). Bişkek. https://dergipark.org.tr/tr/pub/paradigmaiiad/issue/79998/1315875 (Erişim Tarihi: 10.05.2025).
• Kovalskaya, S. (2002). Kazakistan’da cedidcilik, Türkler Ansiklopedisi, 18, Ankara.
• KCDMA (Kazakistan Cumhuriyeti Devlet Merkez Arşivi), Arşiv Fonu 135, Envanter 1, Dava Dosyası 12, s. 21.
• Kamen, M. (1995). Kazak tarihi. Gılım Baspası.
• NIR RK (National Inventory report of Kazakhstan) - UNFCCC (2023). National ınventory report of Kazakhstan on GHG emissions, https://unfccc.int/documents/627844 (Erişim Tarihi: 10.05.2025).
• Olcot, Martha Brill. (1995). The Kazakhs, Second edition. Studies of Nationalities, Stanford University: Hoover Press Edition.
• PAGE (Yeşil Ekonomi Ortaklığı). (2020). Kazakhstan’s transition to a green economy: A stocktaking report. https://www.un-page.org/static/f50d1480edb10ffbd09b60eb67133f1a/2020-kazakhstan-stocktaking-report-en.pdf ( Erişim Tarihi: 10.05.2025).
• Peyrouse, S. (2022). The nexus of environmental ıssues, poverty, and political authoritarianism In Central Asia, what role for civil society organisations and the international community, https://www.iphronline.org/wp-content/uploads/2022/06/IPHRCSP-CA-report-by-Sebastien-Peyrouse-ENG.pdf (Erişim Tarihi: 15.04.2025). RGASPI (Sosyo-Politik Tarih Rus Devlet Arşivi). f.558, op.11, d.155, doc.15.
• Rofer, C. (2013). Plutonium mountain: A prequel, Nuclear Diner, www.nucleardiner.com, (Erişim Tarihi: 15.04.2025).
• Saray, M. (1993). Kazak Türkleri tarihi. Nesil Yayınları.
• Savrun, E. (2021). Kazakistan’ın Türk dünyasındaki yeri ve önemi. (Ed. Hasan Acar), (Basım 1). Türkiye Kazakistan İlişkileri içinde (27-44). Atlas Akademik.
• Shvetsov, S.P. (1926). Kazakskoye hazyaisvo i ego estestvenno-istoriçeskihh i bıtovkih uoloviyah. Leningrad.
• Şonanuly, T. (1995). Jer tağdırı - El tağdırı (Dünyanın Kaderi - Ülkenin Kaderi). Sanat Baskısı.
• Syzdykova, A. (2020). Kazakistan’ın yenilenebilir enerji potansiyeli, Ekonomi, İşletme ve Maliye Araştırmaları Dergisi, 2(1), 79-88.
• Şimşir, N. (2008). Kazak tarihi ve kültürü araştırmaları. IQ Kültür Sanat.
• Teğin, E. (2022). Kazakistan’da 1930-1932 büyük kıtlığın nedenleri: Kasıt mı, kaza mı?. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 4(8), 889-908.
• Tursynbayev, A. (1967). Kazakhskiy auıl v trekh revolyutsiyakhi. Kazak Bilimler Akademisi Yayınevi.
• USDOD (US Department of Defence) (2012). Fact Sheet: Semipalatinsk Test Site (STS), US Department of Defense, www.defense.gov (Erişim Tarihi: 15.04.2025).
• Yakovlev, A.(Ed). (1991). Reabilitatsiya: Politiçheskiye protsessy 30-50-kh godov. Politizdat Yayınevi.
• Yalçınkaya, A. (2004). Yetmiş Yıllık Kriz. Beta.
• Yalçınkaya, A. (2021). Sömürgecilik Pan-İslamizm Işığında Türkistan. Divan.
• Yalçınkaya, A. (2006). Sömürgecilik Pan-İslamizm Işığında Türkistan. Lalezar.
• Yalçınkaya, A. ve Mehmetcik, H. (2017). Aral Gölü felaketi: beklentiler ve önceliklerde farklılıklar devam ederken ne yapılmalı? Uluslararası Afro-Avrasya Araştırmaları Dergisi, 2(4), 150-162.
• Yılmaz, Muzaffer. E. ve Öğütçü, B. (2021). Soğuk Savaş sonrası dönemde Kazakistan’ın enerji politikaları. (Ed. Hasan Acar), (Basım 1). Türkiye Kazakistan İlişkileri içinde (69-87). Atlas Akademik.
• Yüce, M. (2021). Kazakistan’ın ekonomik yapısı ve Türkiye ile ekonomik ilişkileri. (Ed. Hasan Acar), (Basım 1). Türkiye Kazakistan İlişkileri içinde (211-241). Atlas Akademik.
• White House. (2012). Fact sheet: History of trilateral threat reduction cooperation at the former Semipalatinsk Test Site, White House, www.whitehouse.gov. (Erişim Tarihi: 15.04.2025).
• World Bank. (2025). Country climate and development report: “KAZAKHSTAN” https://documents.worldbank.org/en/publication/documents- reports/documentdetail/099420411012246024/p1773690ad92b401b089700f5be8659ecf0 (Erişim Tarihi: 29.04.2025).