The Visual Language and Page Layout in Shahnameh Manuscripts: An Analysis of Miniature and Design

Öz

Manuscripts are important cultural heritage items that provide unique data on the science, culture, art, and social structure of the period in which they were produced. This study aims to evaluate the 17th-century illustrated copy of the Shahnameh, written by Firdevs in the 10th century and held in the Walters Art Museum collection, in terms of design concepts in traditional Turkish arts. A qualitative approach was adopted in the study, and the work was analyzed through design elements such as page layout, typography, margins, use of titles, miniatures/illustrations, and calligraphic ornamentation. The analysis determined that the manuscript in question is not only a literary text but also a visual design product reflecting the aesthetics of the period. In particular, the compositional principles used in the miniatures and page layout share a common aesthetic foundation with traditional Turkish arts. Consequently, the Shahnameh, with its integrity of content and design, not only serves as a historical document but also stands out as a work capable of contributing to contemporary design concepts when evaluated from a graphic design perspective.

Anahtar Kelimeler

• Manuscript
• illustration
• graphic design
• miniature
• page layout.

ŞEHNÂME NÜSHALARINDA GÖRSEL DİL VE SAYFA DÜZENİ: MİNYATÜR VE TASARIM ESTETİĞİ ÜZERİNE BİR İNCELEME

Öz

El yazması eserler, yalnızca metinsel içerikleriyle değil; sayfa düzeni, yazı düzeni, minyatürler ve süsleme unsurlarıyla da üretildikleri dönemin estetik anlayışını yansıtan bütüncül tasarım ürünleridir. Bu çalışma, Firdevsî tarafından X. yüzyılda kaleme alınan Şehnâme’nin XVII. yüzyıla tarihlenen resimli nüshalarını, görsel dil ve sayfa düzeni bağlamında incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada nitel yöntem benimsenmiş; seçilen örnekler, metin–görsel ilişkisi, kompozisyon kurgusu, figür yerleşimi, renk kullanımı, başlık düzeni ve kenar boşlukları gibi tasarım unsurları üzerinden değerlendirilmiştir. İnceleme sonucunda, Şehnâme nüshalarının yalnızca edebî anlatıyı destekleyen görseller içermediği; aynı zamanda minyatür ve sayfa düzeni aracılığıyla bilinçli bir görsel kurgu sunduğu tespit edilmiştir. Minyatürlerde kullanılan hiyerarşik kompozisyon, sınırlı perspektif anlayışı ve sembolik renk dili, metnin anlatısal yapısını güçlendiren temel tasarım öğeleri olarak öne çıkmaktadır. Sonuç olarak çalışma, Şehnâme’nin resimli nüshalarının geleneksel kitap sanatları içinde görsel anlatım ve tasarım estetiği açısından değerlendirilebilecek çok katmanlı eserler olduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• El yazması
• illüstrasyon
• grafik tasarım
• minyatür
• sayfa düzeni.

Kaynakça

1. Adıyeke, Ç. (2006). Süleymaniye Kütüphanesi Hacı Beşir Ağa 486 numaralı Firdevsî Şehnâmesi minyatürleri [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi.
2. Allouche, A. (2001). Osmanlı-Safevî ilişkileri: Kökenleri ve gelişimi. Anka Yayınları.
3. Arnheim, R. (2009). Art and visual perception: A psychology of the creative eye. University of California Press. (Orijinal eser 1954’te yayımlanmıştır).
4. Ateş, A. (1954). Şâhnâme’nin yazılış tarihi ve Firdevsî’nin Sultan Mahmud’a yazdığı hicviye meselesi hakkında. Belleten, 18(70), 159-168.
5. Aydınlu, S. (2012). Firdevsî’nin Şahname’sinde Kürtler. Avesta Basın Yayın.
6. Bahari, E. (1996). Bihzad: Master of Persian painting. I.B. Tauris.
7. Blair, S., ve Bloom, J. (2003). The art and architecture of Islam 1250-1800. Yale University Press.
8. Grabar, O. (1992). The mediation of ornament. Princeton University Press.

9. Grabar, O. (2001). The formation of Islamic art. Yale University Press.
10. İnal, G. (1995). Türk minyatür sanatı: Başlangıcından günümüze. Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
11. Konuksever, S. (2016). Çin’e ait imge ve motiflerin Şehnâme’ye göre tahlili. Doğu Araştırmaları, 16(2), 99-112.
12. Lugal, N. (2009). Şahname - Firdevsî. Kabalcı Yayınevi.
13. Mahir, B. (2014). Osmanlı minyatür sanatı. Kabalcı Yayınevi.
14. Mitchell, W. J. T. (1994). Picture theory: Essays on verbal and visual representation. University of Chicago Press.
15. Necipoğlu, G. (1995). The Topkapı Scroll: Geometry and ornament in Islamic architecture. Getty Center for the History of Art and the Humanities.
16. Roxburgh, D. J. (2014). The Persian album, 1400-1600: From dispersal to collection. Yale University Press.
17. Söylemez, İ. (2017). İran kültüründe Şehnamehanlık geleneği. Current Research in Social Sciences, 3(2), 64-70.
18. Soucek, P. (1987). Persian artists and their patrons. Smithsonian Institution.
19. Tabbaa, Y. (2001). The transformation of Islamic art during the Sunni revival. University of Washington Press.
20. Tanındı, Z. (2012). Osmanlı kitap sanatı. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
21. The Walters Art Museum. (t.y.). Book of Kings (Shahnama), Manuscript MS W.602. https://art.thewalters.org/object/W.602/ (Erişim Tarihi: 24 Ağustos 2025).
22. Yıldırım, N. (2012). Fars edebiyatında tasavvuf konulu kahramanlık anlatıları. Şarkiyat Mecmuası, 21, 149-177.