KAZAKİSTAN’DAKİ ESKİ HALILARDAN ÜÇ ÖRNEK ÜZERİNE BİR İNCELEME

Öz

Kazakistan’da günümüze ulaşabilen eski halılar, Türk-İslam kültürünün estetik anlayışını, inanç sistemini ve toplumsal yapısını yansıtan önemli kültürel miras unsurlarıdır. Ancak bu eserlerin büyük bir bölümü henüz sistemli biçimde incelenmemiş ve bilimsel açıdan yeterince belgelenmemiştir. Bu çalışma, Kazakistan’da korunan ve XVIII. yüzyıla tarihlenen en eski halı örneklerini inceleyerek, onların sanatsal, tarihî ve kültürel önemini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırma kapsamında üç halı ele alınmıştır. Bunlardan ikisi Türkistan’daki Aziret Sultan Müzesi’nde, biri ise Şayan’daki Appak İşan Cami-Medresesi’nde muhafaza edilmektedir. Halılar doğrudan gözlem ve görsel analiz yöntemleriyle incelenmiş; dokuma teknikleri, kullanılan malzemeler, motif yapıları ve renk düzenleri ayrıntılı biçimde değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, bu halıların yalnızca gündelik kullanım eşyası olmadığını; Kazak kimliğini, estetik anlayışını ve Türk-İslam kültüründen beslenen sembolik değerleri yansıtan sanat eserleri olduğunu göstermektedir. Yıldız ve muska motifleri kozmolojik ve dinî anlamlar taşırken; tabak ve lale motifleri ise sembolik değerler içermektedir. Ayrıca kullanılan doğal boyalar ve zengin renk çeşitliliği, dönemin zanaatkârlarının yüksek düzeyde teknik ustalığını ve estetik duyarlılığını yansıtmaktadır. Çalışma, bu nadir eserlerin korunması, belgelenmesi ve gelecek kuşaklara aktarılmasının gerekliliğini vurgulamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kazakistan
• eski halılar
• dokuma geleneği
• motif
• kültürel miras
• XVIII. yüzyıl

Öz

Old carpets preserved in Kazakhstan represent significant cultural heritage reflecting the aesthetic understanding, belief systems, and social structure of Turkic-Islamic culture. However, many of these artifacts have not yet been systematically studied or sufficiently documented in academic research. This study aims to examine the oldest surviving carpet examples in Kazakhstan dating back to the 18th century and to reveal their artistic, historical, and cultural significance. Within the scope of the research, three carpets were analyzed. Two of them are preserved at the Aziret Sultan Museum in Turkistan, and one is kept at the Appak Ishan Mosque-Madrasa in Shayan. The carpets were examined using direct observation and visual analysis methods, with a detailed evaluation of their weaving techniques, materials, motif structures, and color schemes. The findings indicate that these carpets were not merely utilitarian objects but rather works of art reflecting Kazakh identity, aesthetic perception, and symbolic values rooted in Turkic-Islamic culture. While star and amulet motifs carry cosmological and religious meanings, tabak and tulip motifs convey symbolic significance. In addition, the use of natural dyes and a rich variety of colors demonstrate the high level of technical skill and aesthetic sensibility of the artisans of the period. This study emphasizes the necessity of preserving, documenting, and transmitting these rare cultural assets to future generations.

Kaynakça

1. Akışev, K. vd. (1994). Kazakstan tarihi (köne zamannan büginge deyin). Dauir Yayınları.
2. Akışev, K. vd. (2010). Kazakstan tarihi (köne zamannan büginge deyin). 1. Cilt. Atamura Yayınları.
3. Akimaşeva, J. (2004). Oyu-örnek ataularının uajdemesi jane tanbanın tabiğatı [Yayımlanmamış doktora tezi]. El Farabi Kazak Milli Üniversitesi.
4. Aldajumanov, K. (2002). Kazakstan tarihi (köne zamannan büginge deyin). 3. Cilt. Atamura Yayınları.
5. Alimbay, N. (2020). Traditciyonniye Kazahskiye kovri i kovroviye izdeliya: vidı, kompozitsiya, semantika (na materialah tsentralnogo gosudarstvennogo muzeya respubliki Kazakhstan). El Farabi Kazak Milli Üniversitesi Habarşı Dergisi, 4(74), 55-71.
6. Amanjolov, A. (1998). Köne ru tanbalarının mani. Kazak Dili ve Adebiyeti Gazetesi, 5(6), 70-75.
7. Baypakov, K. vd. (2010). Kazakstan tarihi (köne zamannan büginge deyin). 2. Cilt. Atamura Yayınları.
8. Botabayeva, F. (2019). Appak işannın jaynamazı. Ontüstik Qazaqstan Gazetesi, 11.07.2019. https://okg.kz/post?id=17561&slug=appaq-ishannyn-zhainamazy (Erişim Tarihi: 16. 02. 2025).

9. Bozkurt, S. (2020). Geleneksel Türk halı sanatında kullanılan motiflerin anlamları: Sındırgı-Yağcıbekir halıları üzerine göstergebilimsel bir analiz. Gümüşhane Üniversitesi İletişim Fakültesi Elektronik Dergisi, 8(1), 697-731.
10. Dudin, S. M. (1928). Kovrovıyе izdеliyа srеdnеy аzii. Sbornik Muzеyа Аntroplogii i Еtnologii.
11. Elibayeva, K. (2012). Simvolika i semantika tsveta v kazahskoy kulture. Vestnik MGUKI, 4 (48), 60-67.
12. Ergin, M. (1989). Dede Korkut kitabı giriş-metin-faksimile. Türk Tarih Kurumu Basım Evi.
13. Janibekov, Ö. (2011). Tandamalı şığarmalar jiynağı. 2. Cilt. KazAkparat Yayınları.
14. Kasenova, K. (2017). Simbolika tsveta v kazahskom kovrotkaçestve: istoriko-kulturologiçeskiy analiz. Vestnik Kazguki, 2, 55-57.
15. KazEt (2012). Kаzаktın еtnogrаfiyаlık kаtеgoriyаlаr, uğımdаr mеn аtаulаrının dastürli jüyеsi. (Еd. N. Аlimbаy). Kilem. 3. Cilt. K-Q. Slon Yayınları.
16. Majitayeva, Ş., ve Kaskatayeva, J. (2013). Frazeologizmder ḳuramındaġı tür-tüs atawları: lingvotanımdıḳ taldaw. Karagandı Universitetiniñ Habarşısı. 1(69), 158-165.
17. Marğulan, A. (2021). Kazak alemi. Makalalar Jiynağı. 1.Cilt. Press Co Yayınları.
18. Mukanov, M. (1979). Kazahskiye domaşniye hudojestvenniye remesla. Kazakstan Yayınları.
19. Orazbayeva, F. (2005). Tildik katınas negizderi. Print-S Yayınları.
20. Parlak, T. (2002). Geleneksel Kazak halı sanatı ve TİKA Aral bölgesi el halıcılığını geliştirme projesi. TİKA Yayınları.
21. Rudenko, S. (1953). Kultura naselenya gornogo Altaya v Skifkoye vremya. SSSR Bilim Akademisi Yayınları.
22. Sertkaya, O. (1995). Oğuz Kağan destanı üzerine bazı mülahazalar. TDAY Belleten (1992), 9-27.