BİREYSEL GELİR VERGİSİ ÜZERİNE KARŞILAŞTIRMALI BİR ANALİZ: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATINA ÜYE ÜLKELER ÖRNEĞİ

Yıl 2026, Cilt: 9 Sayı: 1, 125 - 146, 30.01.2026

Yasin Zararsız , Emin Barlas , Rüştü Yayar

https://doi.org/10.59182/tudad.1802963

Öz

Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkiye tarafından kurulan Türk Devletleri Teşkilatı (TDT), üye ülkeler arasında Türk dilini korumak ve geliştirmek gibi birçok alanda iş birliğine dayalı bir ilişki amaçlamaktadır. Bu kapsamda TDT’ye üye ülkeler günümüzde ekonomiden ulaştırmaya, turizmden sağlığa, eğitimden spora kadar 31 farklı alanda çalışma ve projeler üzerinde iş birliği yapmaktadır. Yapılan iş birlikleri arasında en önemli kalemlerden biri kamu maliyesidir. Çünkü TDT üye ve gözlemci ülkelerin her biri birbiriyle ve dünya üzerinde ekonomik ve mali entegrasyonu sağlamada önem arz etmektedir. Çalışmada yapılan, TDT üye ülkelerin karşılıklı çıkar amaçlı ekonomik ve mali iş birliğini ileri düzeye götürecek değerlendirmeler, çalışmanın önemini ortaya koymaktadır. Çalışmanın amacı, TDT üye devletlerin bireysel gelir vergisi oranları ve bu vergilendirmedeki farklılıkların sebeplerini açıklayarak oluşan bireysel gelir vergisi kayıplarını asgari düzeye indirmek amacıyla vergilendirme sistemleri üzerinde çözüm yolları sunmaktır. Çalışmada IMF ve Dünya Bankasından alınan verilerle TDT üye ülkelerin 2011-2021 yılları arası bireysel gelir vergileri incelenmiştir. Elde edilen bulgularda, üye ülkelerin kişisel gelir vergisinin toplam vergiler ile GSYH içerisindeki paylarının, gelir dağılımı ve vergi yükünü etkilediği ayrıca, artan oranlı bir vergi türü olması nedeniyle bireysel gelir vergi oranlarının TDT üye ülkeler bireysel gelir vergi oranları arasındaki farklılıkların ekonomik eşitsizliklere yol açtığı tespit edilmiştir. Nihai olarak TDT üye ülkeler arasında kişisel gelir vergisinde ortaya çıkan çifte vergilendirme, vergi rekabeti, vergi cenneti, uluslararası transfer fiyatlandırması ve şeffaflık gibi sorunları ortadan kaldırmak için üye ülkelerin ortak vergi idaresi başkanlığı kurarak etkili vergilendirme politikaları uygulaması gerekmektedir.

Anahtar Kelimeler

Kamu maliyesi , gelir vergisi , Türk Devletleri Teşkilatı , üye devletler

A Comparative Analysis on Individual Income Tax: The Example of Member Countries of the Organization of Turkic States

Öz

The Organization of Turkic States (OTS), established by Azerbaijan, Kazakhstan, Kyrgyzstan, Uzbekistan and Turkey, aims at a cooperative relationship between member countries in many areas such as protecting and developing the Turkish language. In this context, CSA member countries are currently collaborating on studies and projects in 31 different fields, from economy to transportation, from tourism to health, from education to sports. One of the most important items among the collaborations is economy. Because each of the OTS member and observer countries is important in ensuring economic integration with each other and in the world. The evaluations made in the study, which will advance the mutually beneficial economic cooperation of CSA member countries, reveal the importance of the study. The aim of the study is to explain the individual income tax rates of CSA member states and the reasons for the differences in this taxation, and to offer solutions on taxation systems in order to minimize individual income tax losses. In the study, individual income taxes of OTS member countries between 2011 and 2021 were examined with data received from the IMF and the World Bank. In the findings obtained, it has been determined that the share of member countries' personal income tax in total taxes and GDP affects income distribution and tax burden, and since individual income tax is a progressive tax type, differences between tax rates lead to economic inequalities. Ultimately, in order to eliminate problems such as double taxation, tax competition, tax haven, international transfer pricing and transparency that arise in personal income tax among OTS member countries, member countries need to implement effective taxation policies by establishing a common tax administration.

Anahtar Kelimeler

Economy , Income Tax , Organization of Turkic States , Member States

Kaynakça

• Akdoğan, A. (2009). Kamu maliyesi. Gazi̇ Ki̇tapevi̇.
• Anlar, H. E. ve Asal, U. Y. (2025). Vatandaşlık geliri: teoriler, konsensüsler ve uygulama örnekleri ışığında karşılaştırmalı bir analiz. Adana Alparslan Türkeş Bilim ve teknoloji Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 1(1), 1-23.
• Atatürk Araştırma Merkezi, (2023). Cumhuriyetin ilanı. (Erişim Tarihi: 06.08.2024, https://atam.gov.tr/cumhuriyetin-ilani/).
• Azerbaycan, (2024a). https://www.nationsonline.org/oneworld// azerbaijan.htm (Erişim Tarihi: 11.07.2024).
• Azerbaycan, (2024b). Bireysel - kişisel gelir vergileri. https://taxsummaries.pwc.com/azerbaijan/individual/taxes-on-personal-income (Erişim Tarihi: 11.07.2024).
• Azerbaycan Merkez Bankası, (2024). Para mevzuatı. https://www.cbar.az/page-32/currency-legislation (Erişim Tarihi: 21.07.2024).
• Azerbaycan Vergi Kanunu, (2000). Azerbaycan cumhuriyeti vergi mecellesi. https://e-qanun.az/framework/46948#edn1 (Erişim Tarihi: 20.07.2024).
• Çelebi, A. K. ve Kahriman, H. (2011). Avrupa Birliği ülkeleri ve Türkiye’de ar-ge faaliyetlerine yönelik vergi teşvikleri ve bunların karşılaştırmalı analizi. Maliye Dergisi, 161(2011), 33-63.
• Çiçek, S. (2021). Küreselleşen dünyada vergi yükü ve gelir dağılımı (Ed. E. Öz, U. Sandalcı ve İ. Sandalcı), Küresel mali sorunlar ve muhtemel çözümler (s. 277-302). Legal Yayıncılık A.Ş.
• Çoban, M. N. ve Çimen, G. (2023). Ticari liberalizasyona yönelik reformların vergi gelirlerine etkisi: eski Sovyet ülkeleri örneği. Maliye Dergisi, 185, 154-173.
• Dış Ekonomik İlişkiler Kurulu (DEİK), (2012). Kırgızistan ülke bülteni. https://www.deik.org.tr/uploads/kirgizistan-ulke-bulteni.pdf (Erişim Tarihi: 22.07.2024).
• Erdem, M., Şenyüz, D. ve Tatlıoğlu, İ. (2023). Kamu maliyesi. Eki̇n Basım Yayın Dağıtım.
• Eşgünoğlu, M. (2017). Türkiye ve seçilmiş AB ülkelerinde uluslararası ticaret üzerinden alınan vergilerin karşılaştırmalı analizi. Gümrük ve Ticaret Dergisi (10), 67-75.
• Gençosmanoğlu, Ö. T. (2024). Türk devletleri teşkilatına üye ülkeler arasındaki muhtemel bir serbest ticaret anlaşmasının dış ticaret etkileri. Erciyes Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi (69), 205-215. https://doi.org/10.18070/erciyesiibd.1463896
• Gök, M., Biyan, Ö. ve Akar, S. (2013). Vergilemede adalet ilkesinin anayasal temelleri ve uygulamaya yansımaları: seçilmiş OECD ülkeleri açısından karşılaştırmalı bir analiz. Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 34(1), 269-292.
• Işık, N. ve Kılınç, E. C. (2009). OECD ülkelerinde vergi yükü ve vergi türleri: karşılaştırmalı bir analiz. Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Sosyal ve Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 2009(2), 147-173.
• Karayılmazlar, E. ve Güran, M. (2005). Gelir vergisinde tarife yapısı: Adalet ve etkinlik temelli teorik tartışmalar çerçevesinde karşılaştırmalı bir analiz. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 60(2), 141-169.
• Kayalıdere, G. ve Özcan, P. M. (2012). Gelir vergisi açısından vergi harcamalarının analizi: Türkiye ve bazı OECD ülke örnekleri. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 17(1), 341-366.
• Kazakhstan, (2024). Individual - taxes on personal income., https://taxsummaries.pwc.com/kazakhstan/individual/taxes-on-personal-income (Erişim Tarihi: 21.07.2024).
• Kazakistan Cumhuriyeti, (2024). Kazakistan cumhuriyeti. Kazakistan Cumhuriyeti̇ Cumhurbaşkanı. https://www.akorda.kz/en/republic_of_ kazakhstan/kazakhstan. (Erişim Tarihi: 21.07.2024).
• Kazakistan Vergi Kanunu, (2001). Tax code of the republic of kazakhstan. https://www.wto.org/english/thewto_e/acc_e/kaz_e/wtacckaz36_leg_2. pdf. (Erişim Tarihi: 21.07.2024).
• Kırgızistan Vergi Kanunu, (2022). Tax code of the kyrgyz republic. https://invest.gov.kg/wp-content/uploads/2022/12/11-Tax-Code-of-the-Kyrgyz-Republic-unofficial-translation.pdf. (Erişim Tarihi: 25.07.2024).
• Kyrgyz Republic Taxes, (2019). Types of taxes., https://invest.gov.kg/wp-content/uploads/2019/07/Factsheet-7-Taxes-Eng.pdf. (Erişim Tarihi: 03.07.2024).
• Kyrgyzstan, (2024). Individual - taxes on personel income. https://taxsummaries.pwc.com/kyrgyzstan/individual/taxes-on-personal-income (Erişim Tarihi: 23.07.2024).
• Lek, H. (2023). Türk devletleri teşkilatı ve türkiye-özbekistan askeri i̇şbirliği. Çağ Üni̇versi̇tesi̇.
• Mambetov, K. (2009). Kırgızistan vergi sistemi ve vergi sisteminde reformların gelişimi. Selçuk Üni̇versi̇tesi̇.
• Okumuş, H. (2013). Türkiye ve seçilmiş AB ülkelerinde gelir vergisinin vergileme tekniği açısından karşılaştırması: 2008 sonrası dönem analizi. Yüksek lisans tezi, Afyon Kocatepe Üniversitesi.
• Öncel, A. ve Demirel, M. N. (2024). Türkiye’de vergi harcamalarının etkinliği: OECD ülkeleri ile karşılaştırmalı bir analiz. Sakarya İktisat Dergisi, 13(3), 266-285.
• Özbekistan Vergi Kanunu, (2007). Tax code of the republic of uzbekistan. https://www.lex.uz/docs/1286558#. (Erişim Tarihi: 29.07.2024).
• Özmen, İ. (2016). Vergi gelirlerinin belirleyicileri üzerine karşılaştırmalı bir analiz: BRIC-T. Sosyal Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 16(32), 232-252.
• Republic Of Uzbekistan, (2024). Individual - taxes on personal income. https://taxsummaries.pwc.com/republic-of-uzbekistan/individual/taxes-on-personal-income (Erişim Tarihi: 28.07.2024).
• Seyidoğlu, H. (2002). Ekonomik terimler ansiklopedik sözlük. Güzem Can Yayınları.
• Şenyüz, D., Yüce, M. ve Gerçek, A. (2023). Türk vergi sistemi. Eki̇n Basım Yayın Dağıtım.
• T.C. Dışişleri Bakanlığı, (2022). Özbekistan'ın ekonomisi. https://www.mfa.gov.tr/ozbekistan-cumhuriyeti-ekonomisi.tr.mfa (Erişim Tarihi: 28.07.2024).
• T.C. Dışişleri Bakanlığı, (2024). Türk devletleri teşkilatı (tdt). https://www.mfa.gov.tr/turk-konseyi.tr.mfa (Erişim Tarihi: 02.07.2024).
• T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, (2024). Türk devletleri teşkilatı. https://disiliskiler.ktb.gov.tr/TR-132189/turk-devletleri-teskilati.html. (Erişim Tarihi: 20.07.2024).
• The Tax Code of the Republic of Azerbaijan, (2018). http://ask.org.az/wp-content/uploads/2018/11/The-Tax-Code-of-the-Republic-of-Azerbaijan.pdf. (Erişim Tarihi: 03.07.2024).
• TİKA, (2024a). Türk iş birliği ve koordinasyon ajansı başkanlığı, hakkımızda. https://tika.gov.tr/kurumumuz/hakkimizda/. (Erişim Tarihi: 14.07.2024).
• TİKA, (2024b). Türk i̇şbirliği ve koordinasyon ajansı başkanlığı, tarihçe, ti̇ka'nın tarihi., https://tika.gov.tr/kurumumuz/tarihce/ (Erişim Tarihi: 14.07.2024).
• Trading Economics, (2024). Kazakistan gelir vergi oranı. https://tr.tradingeconomics.com/kazakhstan/persona. (Erişim Tarihi: 21.07.2024).
• Turkey, (2024a). https://www.nationsonline.org/oneworld/ turkey.htm (Erişim Tarihi: 06.08.2024).
• Turkey, (2024b). Individual - taxes on personal income. https://taxsummaries.pwc.com/turkey/individual/taxes-on-personal-income (Erişim Tarihi: 11.07.2024).
• Türk Devletleri Teşkilatı, (2019). Declaration of the seventh summit of the cooperation council of the turkic speaking states, baku, azerbaijan. https://www.turkicstates.org/en/temel-belgeler (Erişim Tarihi: 28.07.2024).
• Türk Devletleri Teşkilatı, (2024). Türk devletleri teşkilatı sekizinci zirve bildirisi, i̇stanbul, türkiye. https://www.turkicstates.org/assets/pdf/temel_ belgeler/8-zirve-bildirisi-15-tr.pdf. (Erişim Tarihi: 02.07.2024).
• Türkiye Gelir Vergisi Kanunu, (1961). https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.4.193.pdf. (Erişim Tarihi: 07.07.2024).
• UZ Tax 2024, (2024). İcalculator™ uz: uzbekistan tax calculators. https://uz.icalculator.com/. (Erişim Tarihi: 28.07.2024).
• www.i̇mf.org, (2024). Detailed revenue breakdown. https://data.imf.org/regular.aspx?key=60991467 (Erişim Tarihi: 29.06.2024).
• www.worldbank.org, (2024). Databank world development ındicators. https://databank.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.CD/1ff4a498/ Popular-Indicators#. (Erişim Tarihi: 29.06.2024).
• Yavan, S. (2024). Tobin vergisinin Robin Hood etkisi: gelir dağılımında adaleti yaratır mı? Biga İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 5(2), 96-109.
• Yıldız, B. (2019). Vergi gelirlerinin ekonomik belirleyicileri üzerine ampirik bir analiz: yüksek gelirli OECD ülkeleri örneği. Journal of Management and Economics Research, 17(3), 324-339.
• Yoruldu, M. ve Çakır, B. (2023). Türk devletleri teşkilatına üye devletlerin kurum kazançlarının vergilendirilmesi: karşılaştırmalı bir i̇nceleme. Türk Dünyası Akademi̇k Bakış Dergi̇si̇, 3(5), 1-39. https://doi.org/10.52703/ay.119.
• Zulunov, D., Mavlonov, D. ve Tarnavska, M., (2022). Özbekistan'ın vergi ve gümrük yasasındaki değişikliklere genel bakış. https://www.ey.com/en_uz/tax-alerts/2022/08/ey-overview-of-changes-in-the-tax-and-customs-law-of-uzbekistan (Erişim Tarihi: 27.07.2024).