KAZAK YAZILI EDEBİYATININ KURUCUSU ABAY KUNANBAYEV’İN AYDINLANMACI DÜŞÜNCESİ VE FİKRÎ-KÜLTÜREL MİRASININ EVRENSEL BOYUTLARI

Öz

Makale, XIX. yüzyılda Kazak yazılı edebiyatının ortaya çıkışını tarihî ve edebî bağlamı içinde ele almakta; modern Kazak edebiyatının kurucusu olan Abay Kunanbayev’in aydınlanmacı, fikrî ve kültürel mirasını çok boyutlu bir yaklaşımla incelemeyi amaçlamaktadır. Kazak toplumunun sözlü kültür geleneğinden yazılı edebiyata geçiş süreci, Abay Kunanbayev gibi öncü şahsiyetin entelektüel faaliyetleri çerçevesinde değerlendirilmiştir. Bu bağlamda Abay Kunanbayev, yalnızca bir şair olarak değil; filozof, aydınlanmacı mütefekkir ve toplumsal önder kimliğiyle ele alınmıştır. Çalışma, Abay’ın eserlerinde ilim, eğitim, ahlâk, adalet ve insanî değerler ekseninde şekillenen düşünce sistemini analiz etmekte; özellikle “Tolıq Adam” öğretisini merkeze alarak onun birey ve toplum anlayışını ortaya koymaktadır. Akıl, kalp ve irade birlikteliğine dayanan bu öğretinin Kazak toplumunun modernleşme sürecine düşünsel bir zemin hazırladığı vurgulanmaktadır. Çalışmada ayrıca Abay Kunanbayev’in klasik Doğu edebiyatı (Nizami Gencevî, Fuzûlî, Ali Şir Nevaî, Firdevsî) ve Batı edebiyatı (Puşkin, Goethe, Lermontov, Byron) ile kurduğu entelektüel ilişkiler karşılaştırmalı bir perspektifle ele alınmıştır. Makalenin son bölümünde Abay Kunanbayev’in Türkiye, Azerbaycan, Türk dünyası ve dünya edebiyatı bağlamındaki yeri değerlendirilmiş; eserlerinin farklı dillere çevrilmesi ve uluslararası akademik çevrelerde incelenmesi, onun kültürel mirasının küresel düzeydeki etkisini ortaya koymuştur. Sonuç olarak Abay Kunanbayev’in fikrî ve edebî mirasının, yalnızca Kazak halkı için değil, bütün Türk dünyası ve insanlık için evrensel değerler taşıyan kalıcı bir kültürel miras olduğu sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Evrensel Etki
• Abay Kunanbayev
• Kazak Yazılı Edebiyatı
• Aydınlanmacı Düşünce
• Fikrî ve Kültürel Miras

THE ENLIGHTENMENT THOUGHT OF ABAY KUNANBAYEV, THE FOUNDER OF KAZAKH WRITTEN LITERATURE AND THE UNIVERSAL DIMENSIONS OF HIS INTELLECTUAL AND CULTURAL LEGACY

Öz

This study examines the emergence of Kazakh written literature in the nineteenth century within its historical and literary context and aims to analyze, through a multidimensional approach, the enlightening, intellectual, and cultural legacy of Abay Kunanbayev, the founder of modern Kazakh literature. The transition of Kazakh society from an oral cultural tradition to written literature is evaluated within the framework of the intellectual activities of a pioneering figure such as Abay Kunanbayev. In this context, Abay Kunanbayev is addressed not only as a poet but also as a philosopher, an enlightenment thinker, and a social leader. The study analyzes the system of thought reflected in Abay’s works, which is shaped around knowledge, education, morality, justice, and human values, and particularly focuses on the concept of “Tolıq Adam” to reveal his understanding of the individual and society. It is emphasized that this doctrine, based on the unity of reason, heart, and will, provided an intellectual foundation for the modernization process of Kazakh society. The article also adopts a comparative perspective to examine Abay Kunanbayev’s intellectual engagement with classical Eastern literature-such as Nizami Ganjavi, Fuzuli, Ali-Shir Nava’i, and Ferdowsi-as well as with Western literary traditions represented by Pushkin, Goethe, Lermontov, and Byron. The final section of the article evaluates Abay Kunanbayev’s position within the contexts of Türkiye, Azerbaijan, the Turkic world, and world literature. The translation of his works into various languages and their examination within international academic circles demonstrate the global impact of his cultural legacy. Consequently, it is concluded that Abay Kunanbayev’s intellectual and literary heritage constitutes a lasting cultural legacy endowed with universal values, not only for the Kazakh people but also for the entire Turkic world and humanity as a whole.

Anahtar Kelimeler

• Abay Kunanbayev
• Kazakh Written Literature
• Enlightenment Thought
• Intellectual and Cultural Legacy
• Universal Influence

Kaynakça

1. Abay, K. (1970). Şiirler ve Poemalar (Çev. E. Muktar, Mirtemir, S. Ekberi & C. Cabbarov). Gafur Gulam adına Bedii Edebiyat Yayınevi.
2. Abay, K. (2014). Nasihatler (Çev. Z. Kibar). Kazakistan Cumhuriyeti Büyükelçiliği.
3. Abay, K. (2017b). Eserleri (Der. F. Dursunova). Mütercim Yayınları.
4. Abasov, R. (2013). The stories of the great steppe: The anthology of modern Kazakh literature. Cognella Academic Publishing.
5. Adilov, M. (2021). Abay Kunanbayulı – Kitâb ı ‘Akliyye. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, 51, 393–396.
6. Ağayeva, F. (2010). Abay: Şahsiyeti ve Edebî Mirası. Elm Yayınları.
7. Arzumanlı, V. (1997). Nizami Gencevî’nin Dünya Çapındaki Şöhreti. Elm Yayınları.
8. Auezov, M. (1997). Abay Yolu (The path of Abai). Jazushy Publishing House.

9. Auezov, M. (2007). Abai Kunanbajew: Der Goethe der Kasachen (Çev. L. Kossuth ve diğerleri,; Ed. H. Berger; s. 12–14). Verlag für Wissenschaft und Bildung.
10. Ayan, E. (2017). Bir devrin aynası Abay Kunanbay ve Kara Sözler. Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası TürkKazak Üniversitesi İnceleme Araştırma Dizisi, Yayın No: 48.
11. Beylur, S. (2023). Abay’ın eserlerinde eğitim ve toplum üzerine bir analiz. İzmir Sosyal Bilimler Dergisi, 15(2), 45–62.
12. Gordlevskiy, V. A. (1914). Şarkiyat Mecmuası: Vostoçnıy sbornik.
13. Hebibbeyli, İ. (2020). Büyük Kazak düşünürü Abay ve Azerbaycan. https://science.gov.az/az/news/open/13669 (Erişim Tarihi: 14 Ocak 2026).
14. Heşimova, T. (2004). Şiir köprüsü (Azerbaycan edebiyatı ve Orta Asya halkları şiiri). Kartal Yayınları. İsmail, Z. ve Çınar, A. A. (1995). Abay Seçmeleri. Yayıncı.
15. Kazakistan İstanbul Başkonsolosluğu. (2024). Abay tanıma bilim ve makale yarışması duyurusu. Kazakistan İstanbul Başkonsolosluğu Yayını.
16. Kara, A. (2020). “Kazak Yazılı Edebiyatı’nın Kurucusu Abay Kunanbayoğlu’nun Hayatı ve Eserleri”. Türk Dünyasının Bilgesi Abay Kunanbayoğlu, (Ed. Nergis Biray, Güljanat Kurmangaliyeva Ercilasun, Soner Sağlam). Bengü Yayınları.
17. Kenesbaev, S. K. (2019). Abay i Navoi: Osmyşleniye naslediya v XX veke. Mir nauki, kultury i obrazovaniya, (2), 45–52.
18. Kuliyev, E. (2019). Abay Kunanbayev: hayatı ve sanatı. http://www.kalkcebhesi.az/news/literature/36498.html (Erişim Tarihi: 2 Ocak 2025).
19. Kuliyev, E. (2020). Abay Kunanbayev. TÜRKSOY Yayınları.
20. Musirepov, G. (1964, 10 Haziran). Tebrik. Edebiyat ve Sanat Gazetesi, s. 5.
21. Obraz İskandera u Nizami i Abaya. (t.y.). http://bibliotekar.kz/shamshijabanu-kanyshevna-satpaeva-vejani/obraz-iskandera-u-nizami-i-abaja.html (Erişim Tarihi: 26 Ekim 2025).
22. Özdemir, A. (2022). Abay Sözler. Anatolia Kültür Yayınları.
23. Özkan, F. (2009). Abay Kunanbayev ve Kazak aydınlanması. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, 28, 45–62.
24. Öztürk, R., & Sembi, N. (2017). Abay Kunanbayev’in pedagoji anlayışı üzerine değerlendirmeler. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 21(1), 101–120.
25. Pak, A. (2025). Kazaxstanskiye studentı budut izuçat’ ideologiyu Abaya “Tolıq Adam” https://bizmedia.kz/2025-06-25-kazahstanskie-studenty-budut-izuchat-ideologiyu-abaya-tolyq-adam (Erişim Tarihi: 14 Ocak 2026).
26. Somuncuoğlu, B. T (2022). Abay’ın Kara Sözlerinde eğitim ve bilim. Gazi Türkiyat Dergisi, Yıl, 30, 27–47.
27. Tağısoy, N. C. (2017). Azerbaycan–Kazak Edebî İlişkileri. Halk Cephesi Gazetesi.
28. Temir, A. (1998). Türk dünyası edebiyatları (ss. 94–98). Kültür Bakanlığı Yayınları.
29. Teymurov, T. M. (2015). Muhtar Auezov’un “Abay” romanında epik genişlik ve sanatsal detay (Doktora tezi özeti). Azerbaycan Millî İlimler Akademisi, Nizami Gencevî adına Edebiyat Enstitüsü.
30. Tokayev, K. J. (2020, 28 Ocak). Abay ve XXI. yüzyılda Kazakistan. Respublika Gazetesi.
31. Uçeniye Abaya «Tolık Adam» budet vnedreno v uçebnıy protsess. (2017). Taraz Devlet Pedagoji Üniversitesi Resmî İnternet Kaynağı. http://tarmpu.kz/indek.php?option=com_content&view=article&id=1841 (Erişim Tarihi: 14 Ağustos 2025).
32. Zhanibekov, Y. (2011). Abay Centre opened at Baku State University. https://qazinform.com/news/abay-centre-opened-at-baku-state-university_a2379893 (Erişim Tarihi: 18 Aralık 2025).