SOMATİK FRAZEOLOJİDE KULAK METAFORU: KAZAK TÜRKÇESİ VE TÜRKİYE TÜRKÇESİNDE KARŞILAŞTIRMALI ANALİZ

Öz

Bu çalışma; Türkçenin tarihî lehçeleri ile çağdaş Kazak ve Türkiye Türkçelerindeki “kulak” unsuruyla kurulan deyim ve atasözlerini karşılaştırmalı olarak incelemektedir. Araştırmanın temel amacı, kulak organ adının somatik deyimleşme sürecindeki tarihsel sürekliliğini, anlamsal genişlemelerini ve kültürel işlevlerini ortaya koymaktır. Çalışmada Köktürk, Eski Uygur, Karahanlı, Harezm, Kıpçak ve Çağatay Türkçesi metinlerinden elde edilen veriler ile Kazak Türkçesi ve Türkiye Türkçesindeki deyim ve atasözleri karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir. Nitel araştırma yöntemine dayanan bu çalışmada veriler betimleyici ve karşılaştırmalı analiz teknikleriyle değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular; “kulak” unsurunun yalnızca bir duyma organı olarak değil aynı zamanda dikkat, algı, öğrenme, haber alma, itaat, unutma, rahatsızlık, sevinç ve toplumsal iletişim gibi çok boyutlu anlam alanlarını taşıyan güçlü bir metaforik yapı oluşturduğunu göstermektedir. Tarihî metinlerde “kulak” unsurunun işitme, söze yönelme, öğüt, bilgi, yönetim aklı, dikkat, gizli haber, sözün muhafazası gibi anlamlarıyla kullanıldığı, çağdaş lehçelerde ise bu anlamların genişleyerek deyimleştiği tespit edilmiştir. Kazak Türkçesi ve Türkiye Türkçesi arasında yapılan karşılaştırma, birçok deyimin birebir örtüştüğünü, bazı durumlarda ise farklı biçimlerin kullanıldığını göstermiş ve bu durumu ortaya koymuştur. Sonuç olarak “kulak” unsuru, Türk dillerinde hem tarihsel sürekliliği hem de kültürel çeşitliliği yansıtan temel somatik metaforlardan biri olarak değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Kulak
• Somatik Deyimler
• Türk Lehçeleri
• Karşılaştırmalı Dilbilim
• Atasözleri

Etik Beyan

Bu çalışma etik kurul onayı gerektirmemektedir.

THE EAR METAPHOR IN SOMATIC PHRASEOLOGY: A COMPARATIVE ANALYSIS OF KAZAKH AND TURKISH

Öz

This study comparatively examines idioms and proverbs containing the lexical item ear in the historical varieties of Turkish as well as in contemporary Kazakh and Turkish. The primary aim of the research is to reveal the historical continuity, semantic extensions, and cultural functions of the somatic element ear within the process of phraseological formation. The study analyzes data obtained from texts written in Old Turkic, Old Uyghur, Karakhanid, Khwarezm, Kipchak, and Chagatai Turkish alongside idioms and proverbs found in contemporary Kazakh and Turkish. Adopting a qualitative research methodology, the data were evaluated through descriptive and comparative analysis techniques. The findings demonstrate that the element ear functions not only as an organ of hearing but also as a powerful metaphorical construct encompassing multidimensional semantic domains such as attention, perception, learning, receiving information, obedience, forgetting, discomfort, joy, and social communication. The analysis further reveals that in historical texts, the element ear was associated with meanings such as hearing, heeding speech, advice, knowledge, wisdom in governance, attentiveness, secret information, and the preservation of words, whereas in contemporary varieties these meanings have expanded and become increasingly conventionalized in idiomatic expressions. The comparison between Kazakh and Turkish indicates that many idioms correspond directly to one another, while others exhibit different formal realizations despite conveying similar meanings. Consequently, the element ear is evaluated as one of the fundamental somatic metaphors in the Turkic languages, reflecting both historical continuity and cultural diversity.

Anahtar Kelimeler

• Ear
• Somatic Idioms
• Turkic Dialects
• Comparative Linguistics
• Proverbs

Etik Beyan

This study does not require ethics committee approval.

Kaynakça

1. Aksoy, Ö. A. (1988). Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü I-II. İnkılâp Kitabevi.
2. Arat, R. R. (1979). Kutadgu Bilig I metin. Türk Dil Kurumu Yayınları.
3. Arat, R. R. (1979). Kutadgu Bilig III indeks (Haz. K. Eraslan, O. F. Sertkaya, ve N. Yüce). TKAE Yayınları.
4. Askarova, G. ve Temenova, G. (2021). Phraseology: somatism in Kazakh and Turkish languages. Bulletin Series of Philological Sciences, 4 (74), 34–38. https://doi.org/10.51889/2020-4.1728-7804.06
5. Ata, A. (1997). Kısasü’l-Enbiyâ II dizin. Türk Dil Kurumu Yayınları.
6. Ata, A. (2014). Nehcü’l-Ferâdîs dizin-sözlük. Türk Dil Kurumu Yayınları.
7. Aydemir, A. (2014). Divanü Lûgati’t-Türk’te insan vücuduna ait sözcükler. International Journal of Language Academy 2(4), 412–444.
8. Älibekov, T. (2010-2011) Babalar Sözi: jüz tomdıq (65, 66, 67 tom) Qazaq maqal-mätelderi. Foliant.

9. Baş, M. ve Büyükkantarcıoğlu, N. (2019). Sadness metaphors and metonymies in Turkish body part idioms.
10. Dilbilim Araştırmaları Dergisi, 30(2), 273–294. https://doi.org/https://doi.org/10.18492/dad.591347
11. Caferoğlu, A. (1993). Eski Uygur Türkçesi sözlüğü. Enderun Kitabevi.
12. Coşkun, J. (2021). Somatik deyim olan ‘kalp’ sözcüğünün Rusça ve Türkçe karşılaştırmalı analizi. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi (23), 976–985. https://doi.org/10.29000/rumelide.949950
13. Çelik, Ü. (1993). Alî Şîr Nevâyî – Leylî vü Mecnûn (gramer-metin-dizin) [Yayımlanmamış doktora tezi]. Hacettepe Üniversitesi.
14. Demirbaş, M. (2022). Türkmen Türkçesinde somatik deyimler. Uluslararası Türk Lehçe Araştırmaları Dergisi 6(1), 167–192.
15. Doğan, L. (2005). Türk dilinde organ adları üzerine bir inceleme - ana ve ara temel kelimeler. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 6(1), 142–164. https://doi.org/search.trdizin.gov.tr/tr/yayin/detay/83908/turk-dilinde-organ-adlari-uzerine-bir-inceleme-ana-ve-ara-temel-kelimeler
16. Eckmann, J. (2014). Nehcü’l-Ferâdîs tıpkıbasım ve çeviriyazı. Türk Dil Kurumu Yayınları.
17. Eken, E. (2023). Azerbaycan Türkçesi ve Türkiye Türkçesindeki somatik deyimlerin karşılaştırılması. XV. Dünya Dili Türkçe Sempozyumu Bildiri Kitabı. https://doi.org/bookcites.com/book-chapter/EtuH3JEBQzmg-9NM6o94
18. Eraslan, K. (2012). Eski Uygur Türkçesi Grameri. Türk Dil Kurumu Yayınları.
19. Ercilasun, A. B. ve Akkoyunlu, Z. (2025). Kâşgarlı Mahmud Divânu Lugâti’t-Türk giriş-metin-çeviri-notlar-dizin. Türk Dil Kurumu Yayınları.
20. Kargı, Z. (1988). Şecere-i Terâkime (metin-gramer-dizin) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Hacettepe Üniversitesi.
21. Kattayevna, N. (2025). Somatik komponentli frazeologizmlarning semantikasida ekvivalentlik masalalari (O‘zbek va Ingliz tillari misolida). 3. International Perge Scientific Studies Congress. ASES Congress Organization Publishing. 15-19. https://doi.org/bookcites.com/book-chapter/Rd65MZsBAtLz9tQ72_8T
22. Kolar, E. ve Dujček, I. (2025). Somatic idioms in the novels “Dvori od Oraha”, “Freelander” and “Selidba” by Miljenko Jergović. Diacovensia. https://doi.org/10.31823/d.33.1.4
23. Qazaqstan Respublikası Bilim Jäne Ğılım Ministrligi Ğılım Komiteti (2006-2011). Qazaq ädebi tiliniŋ sözdigi XV Tom. A. Baytursınulı Atındağı Til Bilimi İnstitutı.
24. Oba, E. (2024). Tarihî Türk lehçelerinden Kazakçaya organ adları üzerine bir deneme. International Journal of Old Uyghur Studies 6(1), 65-102. https://doi.org/10.46614/ijous.1488159
25. Oba, E. (2025). Kazakçada Moğolca organ adları üzerine. Uluslararası Türk Lehçe Araştırmaları Dergisi (TÜRKLAD) 9(1), 89-98. https://doi.org/10.30563/turklad.1631374
26. Oba, E. ve Baiyuzakovich, S. Y. (2025). Kazakçada Moğolca alıntılar: hastalık ve organ adları. International Journal of Old Uyghur Studies 7(1), 126-144. https://doi.org/10.46614/ijous.1695686
27. Özçelik, S. (1986). Ali Şir Nevâyi Mecâlisü’n-Nefâyis [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Gazi Üniversitesi.
28. Parlakpınar, M. (2023). Tutmacı’nın Gül ü Hüsrev adlı mesnevisinde Türkçe organ adları ile kurulmuş deyimler. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi (11), 174–206. https://doi.org/10.51531/korkutataturkiyat.1279308
29. Sotvoldiyevna, K. (2023). Ingliz va O‘zbek tillarida ikki somatik komponentli frazeologik birliklarning qiyosiy tahlili. Eurasian Journal of Academic Research. https://doi.org/10.37547/ejar-v03-i02-p4-159
30. Şahin, H. (2004). Türkçede organ isimleriyle kurulmuş deyimler. Uludağ Üniversitesi.
31. Şahin, İ. (2010). Organ adları temelinde Kırgızistan yer adlarında ölü deyim aktarmaları ve bunların yer adlarında kullanılışları. Bilig / Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, (53), 199-218. https://doi.org/search.trdizin.gov.tr/tr/yayin/detay/202891/organ-adlari-temelinde-kirgizistan-yer-adlarinda-olu-deyim-aktarmalari-ve-bunlarin-yer-adlarinda-kullanilislari
32. Tekeli, S. (2023). Somatik deyimler bağlamında Rusça ve Türkçe deyimlerin karşılaştırılması. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi 11(34), 48–70. https://doi.org/10.33692/avrasyad.1174171
33. Tekin, T. (2006). Orhon yazıtları. Türk Dil Kurumu Yayınları.
34. Türk Dil Kurumu. (2011). Türkçe sözlük (11. baskı). Türk Dil Kurumu Yayınları.
35. Yüce, N. (2014). Mukaddimetü’l-Edeb. Türk Dil Kurumu Yayınları.