Bir Medrese Öğrencisinin Mektubu Bağlamında II. Meşrutiyet Dönemi Medrese Islahatına Bakış (Ünyeli Mustafa Fevzi Efendi ve Mektubu)

Bu çalışmada, Ünyeli Mustafa Fevzi Efendi’nin 26 Teşrînisâni 1331 tarihli (9 Aralık 1915) mektubu merkeze alınmak suretiyle bir medrese öğrencisi gözüyle 1914 senesi ıslahatı öncesi ve sonrası medrese eğitiminin mukayesesi ve gerçekleştirilen ıslahatın medreseye ve öğrenciye yansımaları ele alınmaktadır. Nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi yöntemiyle gerçekleştirilen bu çalışmanın temelini oluşturan mektup, bir medrese öğrencisinin medresede yaşanan değişim ve dönüşüme dair gözlem ve tespitleri ile duygu ve düşüncelerini yansıtması bakımından nâdir belge niteliğindedir. 1914-1915 öğretim yılında geleneksel Osmanlı medreselerinde gerçekleştirilen köklü değişim ve dönüşüm kapsamında; eğitimlerini tamamlayarak icazet aldıkları halde medrese hücrelerinde bir ömür boyu ikamet edebilen kudemâ adıyla anılan şahısların medreselerden çıkarılmasının sağlandığı, cami derslerinin kaldırılarak medresenin değişik kademelerinde ve sınıflarında okutulmasına başlandığı, medreselerin bulundukları semtlere göre yemekhaneler açılarak ya da inşa edilerek her öğrencinin kullanımına ayrı tabak ve bardak verildiği şeklindeki yeniliklere mektupta yer verilmektedir. En önemli yeniliklerden birisi ise Batı tarzı mekteplerde uygulanan sınıf sistemine göre eğitim verilmesiydi. Uygulamaya geçirilen sınıf sistemiyle camilerde okutulan geleneksel medrese dersi kitaplarında da değişikliğe gidilmiş, bu kitapların bir kısmı yeni yapılandırılan medresenin özellikle İslâmî ilimler ağırlıklı eğitim verilen âli ve mütehassısîn kısmında okutulan kitaplar arasında yerini almıştır. Medrese mensuplarının kaleminden çıkmış bu tür mektup ya da benzeri birinci şahıs anlatılarının, medrese hayatına ve eğitim sistemine dair önemli bilgiler içermesi muhtemeldir. Resmi evrak ve dönemin basın-yayın organlarına yansıyan yazı ve makalelerin yanında medresenin eğitim ortamlarına, eğitim sistemine, kurumsal iklimine, müderris ve öğrencilerin günlük hayatına dair içeriden bakmayı sağlayacak akademik çalışmaların eğitim tarihine ve özellikle din eğitimi tarihine önemli katkılar sunacağı değerlendirilmektedir.

This study examines the comparison of madrasa education before and after the 1914 reform, as well as the reflections of the reform on the madrasa and its students, through the lens of a madrasa student, by centering on the letter dated 26 Tesrinisani 1331 (9 December 1915) written by Mustafa Fevzi Efendi of Unye. The letter, which constitutes the primary source of this study conducted using the document analysis method -one of the qualitative research methods -is a rare document in that it reflects a madrasa student’s observations and assessments of the changes and transformations experienced in the madrasa, along with his feelings and thoughts. Within the scope of the radical changes and transformations implemented in traditional Ottoman madrasas during the 1914–1915 academic year, the letter refers to several innovations, including the removal of individuals known as kudema from the madrasas, who, despite having completed their education and received their madrasa diploma, had been able to reside in madrasa cells for life; the abolition of mosque-based lessons and the introduction of instruction across different levels and classes within the madrasa; and the opening or construction of dining halls according to the districts in which the madrasas were located, with each student being provided with an individual plate and cup. One of the most significant innovations was the adoption of a class-based education system modeled on Western-style schools. With the implementation of this system, changes were also made to the traditional madrasa textbooks previously taught in mosques and some of these books were incorporated into the curriculum of the newly restructured madrasa, particularly in the advanced and specialized sections where Islamic sciences were emphasized. Such letters or similar first-person narratives written by members of the madrasa community are likely to contain important information about madrasa life and the educational system. In addition to official documents and articles published in the press of the period, academic studies that provide an internal perspective on the madrasa’s educational environment, system, institutional climate, and the daily lives of teachers and students are considered to make significant contributions to the history of education, and especially to the history of religious education.