Din Eğitiminde Korku-Ümit Dengesi: Duygu Düzenleme Temelli Bir Ölçek Geliştirme Çalışması

Bu araştırmanın amacı, din eğitimi süreçlerinde korku ve ümit gibi temel dinî duyguların işlevsel bir denge içinde nasıl düzenlendiğini açıklayan kuramsal bir çerçeve ortaya koymak ve bu çerçeveye dayalı olarak alan araştırmalarında kullanılabilecek geçerli ve güvenilir bir ölçme aracı geliştirmektir. Bu doğrultuda Gross’un duygu düzenleme modeli kuramsal çerçeve olarak benimsenmiş ve bu modelin beş temel stratejisi (durum seçimi, durum değiştirme, dikkatin yönlendirilmesi, bilişsel değişim ve tepki düzenleme) korku-ümit dengesi bağlamında ele alınmıştır. Bu araştırmada keşfedici sıralı karma yöntem deseni benimsenmiştir. Duygu düzenleme modelinin temel süreçlerini din eğitimi ile ilişkilendirmek üzere ilk olarak nitel araştırma yapılmıştır. Nitel aşamada konu ile ilgili literatür incelenerek görüşme formu hazırlanmıştır. Gerçekleştirilen yarı yapılandırılmış görüşmeler tematik analiz yöntemiyle çözümlenmiş ve elde edilen bulgular doğrultusunda nicel aşamada kullanılmak üzere ölçeğin madde havuzu oluşturulmuştur. Nicel aşamada ise geliştirilen ölçek 477 katılımcıya uygulanmıştır. Açımlayıcı faktör analizi sonucunda toplam varyansın %66,67’sini açıklayan ve Gross’un modeli ile uyumlu beş faktörlü bir yapı elde edilmiştir. Ölçeğin genel güvenirlik katsayısı .84 olarak bulunmuş, alt boyutların Cronbach alfa değerlerinin .80 ile .87 arasında değiştiği görülmüştür. Yapı geçerliği, 211 kişilik bağımsız bir örneklem üzerinde gerçekleştirilen doğrulayıcı faktör analizi ile test edilmiş ve modelin mükemmel uyum gösterdiği belirlenmiştir (χ²/sd=1,064; RMSEA=0,018; CFI=0,987). Ayrıca katılımcıların cinsiyet ve ibadet sıklığı gibi değişkenleri ile korku-ümit duygu düzenleme düzeyleri arasında da anlamlı farklılıklar tespit edilmiştir. Elde edilen bulgular, korku-ümit dengesinin bireylerin dinî yaşantılarında geliştirilebilen bir beceri olduğunu ve din eğitimi bağlamında kazandırılabilecek bir yeterlik alanı olarak ele alınabileceğini ortaya koymaktadır.

The aim of this research is to establish a theoretical framework explaining how fundamental religious emotions such as fear and hope are regulated in a functional balance within religious education processes, and to develop a valid and reliable measurement tool that can be used in field research based on this framework. In this context, Gross’s emotion regulation model was adopted as the theoretical framework, and its five basic strategies (situation selection, situation change, attention redirection, cognitive change, and response regulation) were examined within the context of fear-hope balance. This research employed an exploratory sequential mixed methods design. To relate the basic processes of the emotion regulation model to religious education, qualitative research was conducted first. In the qualitative phase, an interview form was prepared by reviewing the relevant literature. The semi-structured interviews were analyzed using thematic analysis, and the item pool for the scale was created based on the findings for use in the quantitative phase. In the quantitative phase, the developed scale was administered to 477 participants. Exploratory factor analysis revealed a five-factor structure explaining 66.67% of the total variance and consistent with Gross’s model. The overall reliability coefficient of the scale was found to be .84, and the Cronbach’s alpha values of the sub-dimensions ranged from .80 to .87. Construct validity was tested using confirmatory factor analysis on an independent sample of 211 individuals, and the model showed excellent fit (χ²/sd=1.064; RMSEA=0.018; CFI=0.987). Significant differences were also found between participants’ gender and frequency of religious practice and their levels of fear-hope emotion regulation. These findings suggest that fear-hope balance is a skill that can be developed in individuals’ religious lives and can be considered a competency area that can be acquired within the context of religious education.