MESNEVÎ-İ MÂNEVÎ’NİN 28. BEYTİNİN ŞERHİ: AŞKIN DİLİNİ ANLAMAK

Öz

Mesnevî-i Ma’nevî’nin birinci defterinin ilk 28. beytinin temel düşünsel yapısını “bîzebân, cüdâ, hemzebân, nevâ” sözcükleri oluşturmaktadır. Mevlânâ, “bîzebân” ile çeşitli sebeplerden ötürü dilsiz gibi suskunlaştığını söylerken mesele veya sır anlatmayı bazı şartlara bağlamakta; “cüdâ” ile Bezm-i Elest’i, Şems-i Tebrîzî’yi hatırlatmakta; Allah’tan, gönüldaştan ayrı düşmeyi suskunluğun ilk sebebi olarak görmektedir. Mevlânâ, “hemzebân” ile mahremlik dilini, gönül birlikteliğini, manevî boyutta anlaşmayı veya hakikat ortaklığını kastetmekte; erenlerin dilinin farklılığına ve gönüldaşlığın önemine dikkat çekmektedir. Mevlânâ, beyitte tüm anlamlarını kapsayacak şekilde kullandığı “nevâ” ile de yüzlerce ses, seda, usul, makam, yöntem bilse de muhatap bulamamaktan kaynaklı ilahi aşk sırrını ney gibi ifşa edemediğini; bundan ötürü suskunlaştığını ifade etmekte ve kendisini “ney”e benzetmektedir. Anlaşmayı sözcüklerde, dilde, ırkta değil de anlamda, hâlde, aşkta, dostta, bilgide arayan Mevlânâ, beyitte ana hatlarıyla mahremlik, gönül birlikteliği olmadığı sürece ne kadar konuşulsa da sarf edilen sözlerin muhatap bulamadığını, kişiyi dilsiz konuma düşürdüğünü belirtmektedir. Çalışmada Mesnevî-i Ma’nevî’nin ilk 28. beyti üzerine yapılan eski şerhler genel bir değerlendirmeye tâbi tutulmakta ve Mesnevî’yi Mesnevî’yle şerh etme yöntemi uygulanırken beyte bağlı kalarak “bîzebân” (dilsiz), “cüdâ” (ayrılık), “hemzebân” (aynı dili konuşan), “nevâ” (ses, nağme, feryat vs.) sözcüklerinin metaforik anlamları üzerinde durulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Mevlânâ
• Mesnevî-i Ma’nevî
• bîzebân
• cüdâ
• hemzebân
• nevâ

COMMENTARY ON THE 28TH VERSE OF THE MESNEVÎ-İ MÂNEVÎ: UNDERSTANDING THE LANGUAGE OF LOVE

Öz

The fundamental conceptual structure of the first 28 verses of the first book of the Masnavi-i Ma’nevi is formed by the words “bîzebân, cüdâ, hemzebân, nevâ”. Mevlana says that he has become silent, like a mute, for various reasons, while linking the narration of the issue or secret to certain conditions; with “cüdâ” he recalls Bezm-i Elest and Shams-i Tebrizi; he sees separation from God and from the soulmate as the first reason for his silence. With “hemzebân” Mevlana refers to the language of intimacy, the unity of hearts, understanding on a spiritual level, or a shared truth; he draws attention to the difference in the language of the saints and the importance of spiritual companionship. Mevlana uses the word “nevâ” in the verse to encompass all its meanings, expressing that even though he knows hundreds of sounds, voices, styles, modes, and methods, he cannot reveal the secret of divine love like a ney because he cannot find an audience; therefore, he becomes silent and compares himself to a “ney”. Mevlana, who seeks understanding not in words, language or race, but in meaning, state, love, friendship, and knowledge, states in the verse that no matter how much one speaks, if there is no intimacy or unity of hearts, the words spoken will find no audience and render the person speechless. This study examines the old commentaries on the first 28th couplet of the Masnavi-i Ma’nevi in general and focuses on the metaphorical meanings of the words “bîzebân” (speechless), “cüdâ” (separation), “hemzebân” (speaking the same language), “nevâ” (sound, melody, cry, etc.) while applying the method of expounding the Masnavi using the Masnavi.

Anahtar Kelimeler

• Mevlana
• Masnavi-i Ma’nevi
• speechless
• separation
• speaking the same language
• sound

Kaynakça

1. Ak, S. (2012). İsmail Hakkı Bursevî, mesnevî’nin ruhu (rûhul-mesnevî). İstanbul: Büyüyenay Yayınları.
2. Avşar, Z. (2011). Aşk meclisi, mesnevî’ye yeniden uyanmak. Yozgat: Kün Yayıncılık.
3. Avşar, Z. (2017). Mesnevî Mevlânâ Celaleddin Rûmî (Cilt 1). Kayseri: İncir Yayıncılık.
4. Avşar, Z. (2024). Neyin yegâne hikâyesi; ayrılıklar. The Journal of Turkic Language and Literature Surveys (TULLIS), “Dinle Neylerden” Mesnevî’nin İlk 18 Beyit Şerhleri Özel Sayısı, 9, 1-8.
5. Can, Ş. (1991). Hz. Mevlânâ’nın rubaileri II. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
6. Dağlar, A. (2009). Şem’î Şem’ullâh, şerh-i mesnevî (Cilt 1) (inceleme-tenkitli metin-sözlük) (Doktora Tezi). Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kayseri.
7. Devellioğlu, F. (2023). Osmanlıca-Türkçe ansiklopedik lûgat. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
8. Er, E. Y. (2018). Hacı Pîrî-intibâh-ı şerh-i mesnevî (1-50 varak) (İnceleme-metin) (Yüksek Lisans Tezi). Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kocaeli.

9. Eraydın, S. ve Tahralı, M. (2010). Ahmet Avni Konuk mesnevî-i şerîf şerhi. İstanbul: Kitabevi.
10. Gölpınarlı, A. (1990). Mesnevî tercümesi ve şerhi (Cilt I-II). İstanbul: İnkılâp Yayınları.
11. Gölpınarlı, A. (2014). Fîhi mâ-fîh. İstanbul: İnkılâp Yayınları.
12. Kanık, M. (1995). İbn Hazm güvercin gerdanlığı sevgiye ve sevenlere dair. İstanbul: İnsan Yayınları.
13. Karaçorlu, M. S. (2007). Âbidin Paşa mesnevî şerhi (Cilt 1-2). İstanbul: İz Yayıncılık.
14. Kenan Rifâî (2015). Şerhli mesnevî-i şerîf. İstanbul: Kubbealtı Yayınları.
15. Koçoğlu, T. (2014). Nakşî Şeyhi Ebussuûd El-Kayserî şerh-i mesnevî. Kayseri: Laçin Yayınları.
16. O Mevlevî (1972). Mevlânâ mesnevî birinci kitap. İstanbul: Yörük Matbaası.
17. Öksüz, Z. (2008). Hülasatü’ş-şürûh adlı mesnevî şerhinin 1-107 varaklarının günümüz harflerine aktarılması ve incelenmesi (Yüksek Lisans Tezi). Fatih Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
18. Örs, D. ve Kırlangıç, H. (2015). Mesnevî-i ma’nevî, Mevlânâ Celâleddin-i Rûmî. http://ekitap.yek.gov.tr/Uploads/ProductsFiles/_55.%20Mesnevi%20Şerif. pdf (Erişim Tarihi: 20.08.2025).
19. Özdemir, M. (2016a). Mesnevî’nin Türkçe şerhleri. Turkish Studies, International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 11 (20), 461-502.
20. Özdemir, M. (2016b). Derviş Muhammed Şifâyî mesnevî şerhi. İstanbul Doğu Kütüphanesi.
21. Salmani, M. (2020). Sarı Abdullah Efendi’nin cevâhir-i bevâhir-i mesnevî’si, Cilt I (inceleme-metin) (Doktora Tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
22. Sungurhan, A. (2024). Marifet denizinde suya kanamayan balıklar. The Journal of Turkic Language and Literature Surveys (TULLIS), “Dinle Neylerden” Mesnevî’nin İlk 18 Beyit Şerhleri Özel Sayısı, 9, 179-202.
23. Tâhirü’l-Mevlevî (1975). Mesnevî şerhi. İstanbul: Şâmil Yayınları.
24. Tanyıldız, A (2010). İsmâîl Rusûhî-i Ankaravî şerh-i mesnevî (Mecmû’atu’l-letâyif ve matmûratu’l-ma’ârif) (Cilt I), (inceleme-metin-sözlük) (Doktora Tezi). Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kayseri.
25. Top, H. H. (2011). Mesnevî-i ma’nevî şerhi. Konya: Rûmî Yayınları.
26. Töre, E. (2021). Sabûhî Ahmed Dede’nin ihtiyârât-ı Sabûhî adlı mesnevî şerhi (Cilt 1-3) (İnceleme-tenkitli metin-sözlük) (Doktora Tezi). Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
27. Uludağ, S. (1977). Tasavvuf terimleri sözlüğü. İstanbul: Marifet Yayınları.
28. Yavuz, K. (2007). Mu’înî’nin mesnevî-i murâdiyye’si mesnevî tercüme ve şerhi. Konya: S. Ü. Mevlânâ Arş. Uyg. Merkezi Yayınları.