YUNUS EMRE’NİN DERVİŞ ALGISI

Yıl 2025, Cilt: 10 Sayı: 3, 160 - 172, 30.12.2025

Bekir Çınar , Sercan Demirgüneş

https://doi.org/10.30568/tullis.1827211

Öz

Bu çalışmada Yunus Emre’nin derviş algısı açıklanacaktır. Yunus Emre XIII. Asırda Orta Anadolu'da yaşayan, Türk-İslâm mutasavvıfıdır. Onun şahsiyetini yoğuran en önemli unsur da tasavvufî hayattır. Yunus’un dünyasını “Allah aşkı, tevhit düşüncesi, ahlâk ve gelenek” gibi dört önemli kavram oluşturur. Yunus Emre’nin idealize ettiği tip, “insan-ı kâmil” tipidir. Yunus’a göre eşya, tek ve mutlak varlık olan Tanrı'dan zuhur etmiştir. Tanrı’dan zuhur eden eşya yine geldiği âleme, yani Hakk’a dönecektir. Eşyanın, kendisine ait müstakil bir vücudu yoktur. Vücut tektir ve o da Tanrı’ya aittir. Çalışmamızda Yunus’un dervişle ilgili çok sayıda şiirinin olduğu tespit edilmiştir. Bu şiirlerden doğrudan derviş olma isteği, dervişin vasıfları, derviş olan kişide bulunması ve bulunmaması gereken özellikler, dervişlerin hor görmenin mahsurları, dervişlerin sohbeti…vb. hususlarda yazdığı tam şiirler öncelikli olarak incelenmiştir. Önce derviş kelimesi hakkında bilgi verilmiş, kelimenin çeşitli dillerde anlamları üzerinde durulmuştur. Daha sonra Yunus’un derviş algısı kendi şiirlerinden hareketle işlenmiştir. Yunus’a göre derviş, şeriat, tarikat, marifet, hakikat makamlarını yaşamalıdır. Yunus Emre’nin bütün beyitlerinde doğrudan dervişi anlattığı altı şiiri vardır. Bu şiirler dikkate alınarak Yunus’un derviş telakkisi incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Yunus Emre , Klasik Türk edebiyatı , derviş , alp

YUNUS EMRE’S PERCEPTION OF DERVISHES

Öz

This study will explain Yunus Emre's perception of dervishes. Yunus Emre was a Turkish-Islamic mystic who lived in Central Anatolia in the 13th century. The most important element shaping his personality was his mystical life. Yunus's world was shaped by four important concepts: ‘love of God, the idea of tawhid, morality, and tradition’. The idealised type of person Yunus Emre aspired to be is the ‘perfect human being.’ According to Yunus, objects emanate from God, who is the sole and absolute being. Objects emanating from God will return to the realm from which they came, namely the Divine. Objects do not have an independent existence of their own. There is only one existence, and it belongs to God. Our study found that Yunus wrote numerous poems about dervishes. We primarily examined poems that directly address the desire to become a dervish, the qualities of a dervish, the characteristics that a dervish should and should not possess, the pitfalls of despising dervishes, the conversations of dervishes, and so on. First, information about the word dervish was provided, focusing on the meanings of the word in various languages. Then, Yunus' perception of dervishes was examined based on his own poems. According to Yunus, dervishes should live by the principles of sharia, tariqa, marifet, and hakikat. There are six poems in which Yunus Emre directly describes the dervish in all his couplets. Yunus's perception of the dervish was examined by considering these poems.

Anahtar Kelimeler

Yunus Emre , classical Turkish literature , dervish , hero

Kaynakça

• Aça, M. (2000). “Türk Destancılık Geleneğine Bütüncül Yaklaşalabilme ve Alp Kavramı Üzerine Bazı Yeni Yaklaşım Denemeleri”, Millî Folklor, Yıl: 12, S. 48, s. 5-17.
• Avşar, Z. ( 2021). Yunus Emre Divanı Risaletü’n-Nushiyye Orijinal Metin, Kayseri: Talas Belediyesi Yayınları.
• Alptekin, A. B. (2011). Halk Hikâyelerinin Motif Yapısı, Ankara: Akçağ Yayınları.
• Cebecioğlu, E. (1997). Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü, Ankara: Rehber Yayınları.
• Çobanoğlu, Ö. (2011). Türk Dünyası Epik Destan Geleneği, Ankara: Akçağ Yayınları.
• Devellioğlu, F. (1996). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat, Ankara: Aydın Kitabevi Yayınları.
• İsen, M. (1989). Divan Şairlerinin Tasavvuf ve Tarikat İlişkileri, Milli Eğitim, Sayı 84, s. 22-23.
• İz, M. (2001). Tasavvuf, İstanbul: Kitabevi Yayınları.
• Kaplan, M. (1987). “Türk Destanında Alp Tipi”, Yeni, Türk Nesri Antolojisi, Ankara: KTB Yayınları.
• Kaplan, M. (2007). Türk Edebiyatı Üzerine Araştırmalar Tip Tahlilleri, İstanbul.
• Kara, M. (2004). Metinlerle Osmanlılarda Tasavvuf ve Tarikatlar, İstanbul: Sır Yayınları.
• ________ (2005). Dervişin Hayatı Sûfînin Kelâmı, İstanbul: Dergâh Yayınları.
• ________ (2007). Sûfi Aşk ve Ölüm, İstanbul: Sütun Yayınları.
• Kılıç, M. E. (2007). Sûfî ve Şiir, İstanbul: İnsan Yayınları.
• Köprülü, M. F. (1993). Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar, Ankara: TTK Basımevi.
• ________ (1999). Edebiyat Araştırmaları, Ankara: TTK Basımevi.
• ________ (2004). Türk Edebiyatı Tarihi, Ankara: Akçağ Yayınları.
• Macdonald, D. B. (1963). “Derviş”, İslâm Ansiklopedisi, İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, C. 3.
• Onay, A. T. (2007). Açıklamalı Divan Şiiri Sözlüğü, (Haz. Cemal Kurnaz), Ankara: Birleşik Yayınları.
• Özdemir, M. (2013). Aşk ve Kahramanlık Konulu Türk Halk Hikâyelerinde Düşman Tipi Üzerine Bir Araştırma, Giresun Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi (Basılmamış), Giresun.
• Pala, İ. (1998). Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü, İstanbul: Ötüken Yayınları.
• Redhouse, S. J. W. (2006). Turkish And English Lexicon, İstanbul: Çağrı Yayınları.
• Seyyid H. N. (2007). Tasavvufî Makaleler, (çev. Prof. Dr. Sadık Kılıç), İstanbul: İnsan Yayınları.
• Şemseddin Sami (2006). Kâmûs-ı Türkî, İstanbul: Çağrı Yayınları.
• Tatçı, M. (1990a). Yunus Emre Dîvânı Tenkitli Metin, Ankara: KB Yayınları.
• Tatçı, M. (1990b). Yunus Emre Dîvânı İnceleme, Ankara: KB Yayınları.
• Teymur, E. (2009). “Klasik Türk Şiirinde Derviş Tipi”, Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi Yıl: 10, Sayı: 17.
• Tolasa, H. (2001). Ahmet Paşanın Şiir Dünyası, Ankara: Akçağ Yayınları.
• Türkçe Sözlük, (2005). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Uludağ, S. (1991). Tasavvuf Terimleri Sözlüğü, İstanbul: Marifet Yayınları.
• Üstüner, K. (2007). Divan Şiirinde Tasavvuf, Ankara: Birleşik Yayınları.
• Yardımcı, M. (2007). Destanlar, Ankara: Ürün Yayınları.
• Yavuz, K. (2000). Âşık Paşa Garibnâme (Tıpkıbasım, Karşılaştırmalı Metin ve Aktarma). II/2, İstanbul: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Yazıcı, T. (1994). “Derviş”, TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 9, İstanbul: TDV Yayınları.
• Zavotçu, G. (2013). Klasik Türk Edebiyatı Sözlüğü, İstanbul: Kesit Yayınları.