Yaşar Kemal’in Bir Ada Hikâyesi Dörtlemesinde Mekânın Yeniden Üretimi

Yıl 2026, Sayı: 85, 19 - 30, 15.01.2026

Mehmet Dinç

https://doi.org/10.62425/turcology.1756436

Öz

Yaşar Kemal’in Bir Ada Hikâyesi dörtlemesi, Türkiye ile Yunanistan arasında yaşanan nüfus mübadelesinin toplumsal sonuçlarını ve mekânsal yansımalarını ele alan bir eserdir. Bu çalışma eserlerden yola çıkarak zorunlu göç olgusunun bireyler ve halklar üzerindeki etkilerini mikro ölçekte incelemeyi amaç edinir. Bu bağlamda Karınca Adası mekânsal bir inceleme alanı olarak değerlendirilir. Çalışmanın kapsamını nehir romanalar şeklinde yazılan Fırat Suyu Kan Akıyor Baksana, Karıncanın Su İçtiği, Tanyeri Horozları ve Çıplak Ada Çıplak Deniz adlı eserler oluşturur. Araştırma metin çözümlemesine dayalı nitel bir yöntemle yürütülmüş; romanlarda yer alan anlatılar, mekânın yeniden inşası, mülkiyet ilişkilerinin dönüşümü, nüfus hareketleri ve gündelik yaşam pratikleri bağlamında yorumlayıcı bir bakış açısıyla yapılmıştır. Karınca Adası, mübadele sürecinin yarattığı kırılmaları somutlaştıran bir temsil mekânı olarak ele alınır. Romanlar incelendiğinde Rum nüfusun adayı terk etmesinin ardından Karınca Adası bir süre ıssız kalır. Bir zamandan sonra gelen göçmenlerle birlikte adanın yeniden iskân edilmesi sağlanır. Taşınmaz malların mülkiyetinin hazineye devredilmesi ve tapular aracılığıyla yeni yerleşimcilere dağıtılması, adadaki yeni toplumsal düzenin kuruluş aşamasını oluşturur. Nüfusun artmasıyla birlikte sağlık, eğitim ve ticaret gibi kamusal ihtiyaçlar ortaya çıkar; doktor muayenehaneleri açılır, dükkânlar kurulur ve okul binası yeniden işlevsel hale getirilir. Öte yandan tarımsal üretimin kolektif bir biçimde değerlendirilmesi, adada dayanışmaya dayalı bir ekonomik yapının oluşumunu sağlar. Serinin son romanı Çıplak Ada Çıplak Deniz’de evliliklerin başlamasıyla birlikte adada kalıcı bir toplumsal yaşam tesis edilir. Böylece mekânsal adlandırmalar ve gündelik pratikler yeni yerleşimcilerin algılarına göre yeniden şekillenir. Bir Ada Hikâyesi dörtlemesi, mübadele sürecinin yerel ölçekte yarattığı toplumsal, kültürel ve mekânsal dönüşümünü görünür kılmakta; yeni bir yaşam üretilirken geçmişe ait kolektif hafızanın giderek silinişini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

Yaşar Kemal , mübadele , mekân , roman , üretim

The Reproduction of Space in Yaşar Kemal’s Bir Ada Hikâyesi Tetralogy

Öz

Yaşar Kemal’s tetralogy Bir Ada Hikâyesi (An Island’s Story) explores the social consequences and spatial implications of the population exchange between Türkiye and Greece. This study aims to examine, on a micro level, the effects of forced migration on individuals and communities through these novels. In this context, Karınca Island is considered as a spatial site of analysis. The scope of the study comprises the novels written as a novel cycle: Fırat Suyu Kan Akıyor Baksana, Karıncanın Su İçtiği, Tanyeri Horozları, and Çıplak Ada Çıplak Deniz. The research employs a qualitative method based on textual analysis. The narratives in the novels are interpreted through a hermeneutic approach within the framework of the reconstruction of space, the transformation of property relations, population movements, and everyday life practices. Karınca Island is examined as a representational space that embodies the ruptures created by the population exchange process. An analysis of the novels shows that following the departure of the Greek population, Karınca Island remains deserted for a period of time. Later, the arrival of migrants enables the resettlement of the island. The transfer of immovable properties to the state treasury and their redistribution to new settlers through title deeds constitute the initial stage in the establishment of a new social order on the island. As the population increases, public needs such as healthcare, education, and commerce emerge; medical practices are opened, shops are established, and the school building is put back into use. Moreover, the collective organization of agricultural production leads to the formation of a solidarity-based economic structure on the island. In the final novel of the series, Çıplak Ada Çıplak Deniz, the beginning of marriages establishes a permanent social life on the island. Consequently spatial naming practices and everyday routines are reshaped in accordance with the perceptions of the new settlers. The tetralogy makes visible the social, cultural, and spatial transformations brought about by the population exchange at the local level, revealing how the collective memory of the past gradually fades as a new life is constructed.

Anahtar Kelimeler

Yaşar Kemal , population exchange , space , novel , production

Kaynakça

• Akkayan, T. (1979). Göç ve değişme. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
• Altan, İ. (1993). Mimarlıkta mekân kavramı. Psikoloji Çalışmaları, (19), 75–88. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/100137 Alver, K. (2010). Steril hayatlar. Hece Yayınları.
• Asiliskender, B. (2004). Kimlik, mekân ve yer deneyimi. Kültür ve İletişim Dergisi, 7(14), 73–94.
• Assmann, J. (2015). Kültürel bellek: Eski yüksek kültürlerde yazı, hatırlama ve politik kimlik. Ayrıntı Yayınları.
• Aytaç, G. (2012). Edebiyatta “göç”. İçinde M. Turan (Yay. haz.), Göç, kimlik ve edebiyat (ss. 17–22). Kibatek Derneği Yayınları.
• Bilgi, L. (2019). Kimlik romanında Ortodoks Karamanlıların göç dramı. İçinde L. Bilgi (Yay. haz.), Göç ve kimlik (ss. 124–148). Nida Akademi.
• Boyraz, B. (2016). 1923 Yunanistan–Türkiye nüfus mübadelesi, millileştirme politikaları ve güncellenen Türk resim sanatı. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 5(8), 2707–2741. https://doi.org/10.15869/itobiad.281860
• Cengiz, S. (2010). Göç, kimlik ve edebiyat. Zeitschrift für die Welt der Türken, 2(3), 185–193.
• Çulha, İ. (2019). Türk Rum mübadelesinde “etabli” sorunu, İstanbul’un sınırları konusundaki anlaşmazlık ve Türkiye’nin izlediği politika. Tarih ve Günce, 2(4), 155–202.
• Demir, E. (2022). Orhan Pamuk’un romanlarında göç, kültür ve kimlik ilişkisi. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (73), 100–113. https://doi.org/10.51290/dpusbe.1082218
• Harvey, D. (2012). Postmodernliğin durumu (S. Savran, Çev.). Metis Yayınları.
• Kanter, B. (2017). Yalnızlık ve yabancılaşmanın eşiğinde: Her Gece Bodrum. Sosyal Bilimler Dergisi, (11), 102–113. https://doi.org/10.16990/sobider.3455
• Kaptan, M. E. (2022). Batı edebiyatında “karnavaldan romana” roman türünün serüveni. Hars Akademi, 5(2), 391–408.
• Kemal, Y. (1998). Fırat suyu kan akıyor baksana. Adam Yayınları.
• Kemal, Y. (2012). Çıplak ada çıplak deniz. Yapı Kredi Yayınları.
• Kemal, Y. (2013). Karıncanın su içtiği. Yapı Kredi Yayınları.
• Kemal, Y. (2014). Tanyeri horozları. Yapı Kredi Yayınları.
• Narlı, M. (2002). Romanda zaman ve mekân kavramları. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 5(7), 91–106. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/864480
• Önder, A. (2018). Bir ada hikâyesinde tarih ve bellek. Turkish Studies Language/Literature, 13(20), 591–605. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.14047
• Sayıl, I., Berksun, E. O., Palabıyıkoğlu, R., Devrimci-Özgüven, H., Soykan, Ç., & Haran, S. (2000). Kriz ve krize müdahale. Ankara Üniversitesi Psikiyatrik Kriz Uygulama ve Araştırma Merkezi Yayınları.
• Sepetçioğlu, T. E. (2014). İki tarihsel eski kavram, bir sosyo-kültürel yeni kimlik: Mübadele nedir, mübadiller kimlerdir? Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi, 180(180), 49–83. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/200499
• Şeker, A. (2020). Yaşar Kemal’in Bir Ada Hikâyesi’nde iyi bir toplum arayışının sosyokültürel temelleri. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 29(1), 213–225.
• Tan, C. (2013). Hasret. Doğan Kitap.
• Tevfik, İ. (2014). İnsan ve mekân yüzüyle mübadele: 1923’ten bugüne zorunlu göç. İnkılap Kitabevi.
• Tekin, M. (2020). Roman sanatı 1. Ötüken Yayınları.
• Tümtaş, M. S., & Ergun, C. (2016). Göçün toplumsal ve mekânsal yapı üzerindeki etkileri. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 21(4), 1347–1359.
• Urry, J. (1999). Mekânları tüketmek (R. G. Öğdül, Çev.). Ayrıntı Yayınları. Yalçın, C. (2004). Göç sosyolojisi. Anı Yayıncılık.