Yıl 2019, Cilt 23 , Sayı 2, Sayfalar 440 - 451 2019-11-12

-çI Suffix in the Historical Written Turkish Languages
Tarihî Türk Yazı Dillerinde Fiil Üzerine Ulanan -çI Eki

Safiye ÇELEBİ ÇAM [1] , Ayşe Beril KARA [2]


This paper focuses on -çI Suffix which is not much emphasized in the grammatical studies on the historical Turkish languages but it appears in the texts and gives the verb, to which it attaches, participle function. This aforementioned suffix first appeared with the example of oúıçı (< oúı- ‘davet et-’ EDPT :79a) (invitor) in the couplet,

oúıçı ol erdi bayattın saÆa

sen ötrü köni yolúa kirdiÆ toÆa  (KB 36)

which means “O valiant, he was the prophet and the invitor (sent) by God. That’s why you took the right path.” during the reading of Kutadgu Bilig in graduate level Karahan Turkish course. The same suffix is found in the examples of kütçi “shepherd” and küdezçi “protector, watchman”.  Appending of –çI suffix in these examples to the verb base made us think. During the research on –çI suffix, we saw that this suffix was examined in the dialects of Turkish language by Ali Akar. Thereupon, we will analyze the existence of –çI suffix in historical Turkish languages and how it is used in the texts. 

Makelede tarihî Türk dilleri üzerine yapılan gramer çalışmalarında üzerinde pek durulmayan ancak metinlerde karşımıza çıkan, eklendiği fiile sıfat-fiil anlamı veren -çI eki üzerinde durulacak. Söz konusu ek, ilk önce lisansüstü  aşaması, Karahanlı Türkçesi dersinde yapılan metin okumalarında Kutadgu Bilig’in

 oúıçı ol erdi bayattın saÆa

sen ötrü köni yolúa kirdiÆ toÆa  (KB 36)

“Ey yiğit, o sana Tanrı’dan (gönderilmiş) davet eden, peygamber idi. Sen bu yüzden doğru yola girdin.”

beyitindeki oúıçı (< oúı- ‘davet et-’ EDPT :79a) “davet eden” örneği ile karşımıza çıktı. Aynı ek, KB’de kütçi “çoban” ve küdezçi “muhafız, gözcü” örneklerinde de yer alır. Bu örneklerdeki -çI ekinin fiil tabanı üzerine ulanması bizi düşündürdü. Ek üzerine yaptığımız literatür taraması sırasında söz konusu ekin Ali Akar tarafından Türkiye Türkçesi ağızlarında incelendiğini gördük. Bunun üzerine biz de -çI ekinin tarihî Türk dillerindeki varlığını ve metinlerde nasıl geçtiğini inceleyeceğiz. 

  • AKALIN, Mehmet (1988), Tarihî Türk Şiveleri, Türk Kültürü Araştırma Enstitüsü Yayınları, Ankara. AKAR, Ali (2008), “Türkiye Türkçesi Ağızlarında Eski Bir Sıfat-fiil Kalıntısı: {-cI}”, Turkish Studies, S. 3/3, 2008, s. 1-7.
  • ALYILMAZ, Cengiz (2013), “Yorçı Yazıtı”, TEKE Dergisi, S. 2/3, s. 29-46.
  • ARAT, R. Rahmeti (2008), Kutadgu Bilig, Kabalcı yayınevi, İstanbul.
  • ARGUNŞAH, Mustafa-Gülden SAĞOL (2012), Karahanlıca Harezmce Kıpçakça Dersleri, Kesit Yayınları, İstanbul.
  • ATA, Aysu (1993), “Kutadgu Bilig Üzerine Bir Düzeltme Denemesi”, Türkoloji Dergisi, C. XI, Ankara.
  • _________ (1997), Nâsırü'd-dîn bin Burhânû’d-dìn Rabġûzî Kısaü’l-Enbiyâ I (Giriş-Metin-Tıpkıbasım), TDK Yayınları, Ankara.
  • _________ (2013), Karahanlı Türkçesinde İlk Kur’an Tercümesi (Rylands Nüshası, Giriş-Metin-Notlar-Dizin), TDK Yayınları, Ankara.
  • ATALAY, Besim (2013), Divanü Lûgat-it Türk Kâşgarlı Mahmud, TDK Yayınları, Ankara.
  • BAYRAKTAR, Nesrin (2000), Orta Türkçede Fiilimsiler, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara.
  • CAFEROĞLU, Ahmet (2015), Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü, TDK Yayınları, Ankara.
  • CLAUSON, S. Gerard (1972), An Etymological of Pre-Thirteenth- Century Turkish, Oxford University Press, London.
  • ÇAM, Safiye Çelebi (2018), Rabġuzi’nin Kısasü’l-Enbiya'sı (Leningrad Nüshası/ 279-398) İnceleme-Metin-Dizin, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara.
  • DİLÂÇAR, Agop (1988), Kutadgu Bilig İncelemesi, TTK Yayınları, Ankara.
  • ECKMANN, Janos (2003), Çağatayca El Kitabı (çev. Günay Karaağaç), Akçağ Yayınları, Ankara.
  • ERASLAN, Kemal (2012), Eski Uygur Türkçesi Grameri, TDK Yayınları, Ankara.
  • ERDAL, Marcel (1985), “Kutadgu Bilig’de Değişkin Ekler ve Kelimeler”, Beşnci Millerler Arası Türkoloji Kongresi İstanbul, 23 - 28 Eylül 1985, Tebliğler I. Türk Dili, C. 1, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Basımevi, İstanbul.
  • _____________ (1991), Old Turkıc Word Formation (I-II), Otto Harrassowitz, Wiesbaden.
  • _____________ (2004) A Grammar of Old Turkic, Leiden, Boston.
  • GABAIN, A. von (2003), Eski Türkçenin Grameri (çev. Mehmet Akalın), TDK Yayınları, Ankara.
  • HACIEMİNOĞLU, Necmettin (1996), Karahanlı Türkçesi Grameri, TDK Yayınları, Ankara.
  • KALJANOVA, Elmira (2005), Uygurca Dışastvustık (Giriş-Metin-Çeviri-Dizin ve Tıpkıbasım), Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul.
  • KARA, Ayşe Beril (2018), Rabġuzi’nin Kısasü’l-Enbiya'sı (Leningrad Nüshası/398-517) İnceleme-Metin-Dizin, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara.
  • KARAMANOĞLU, A. Fehmi (1988), Seyf-i Sarâyî-Gülistan Tercümesi, TDK Yayınları, Ankara.
  • KARAŞAH, Zarife (2006), Dede Korkut Hikayelerinde Sıfat-fiiller ve Zarf-fiiller, Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Kars.KAYA, Ceval (1994), Uygurca Altun Yaruk (Giriş, Metin ve Dizin), TDK Yayınları, Ankara.
  • KÖK, Abdullah (2004), Karahanlı Türkçesi Satır-Arası Kur’an Tercümesi (TİEM 73 1v-235v/2, Giriş-İnceleme-Metin-Dizin), Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara.
  • MANSUROĞLU, Mecdut (1998) “Karahanlıca” Tarihî Türk Şiveleri, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, Ankara, s. 133-171.
  • NEGİŞ, Zeynep (2015), Memluk Kıpçakçasında Fiilimsiler, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul.
  • TAŞ, İbrahim (2015), Kutadgu Bilig’de Söz Yapımı, TDK Yayınları, Ankara.
  • TEKİN, Şinasi (1976a), Maytrısimit, Sevinç Matbaası, Ankara.
  • ___________ (1976b), “Eski Türkçe”, Türk Dünyası El Kitabı, Türk Kültürünü Arştırma Enstitüsü Yayınları, Ankara, s. 142-192.
  • TEKİN, Talat (2003), Orhon Türkçesi Grameri, Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi:9, İstanbul.
  • ___________ (2013), Makaleler 1 Altayistik, TDK Yayınları, Ankara.
  • TOPARLI, Recep (1992), İrşadü’l-Mülûk ve’s-Selâtîn, TDK Yayınları, Ankara.
  • USTA, Zerrin (2012), Eski Uygur Türkçesinin Sözcük Haznesi, Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ordu.
  • YÜCE, Nuri (1988), Mukaddimetü’l-Edeb (Harizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası), TDK Yayınları, Ankara.
Birincil Dil tr
Konular Dil Bilim
Bölüm Makaleler
Yazarlar

Orcid: 0000-0002-1946-7159
Yazar: Safiye ÇELEBİ ÇAM (Sorumlu Yazar)
Ülke: Turkey


Orcid: 0000-0002-1400-944X
Yazar: Ayşe Beril KARA (Sorumlu Yazar)
Ülke: Turkey


Tarihler

Başvuru Tarihi : 23 Eylül 2019
Kabul Tarihi : 17 Ekim 2019
Yayımlanma Tarihi : 12 Kasım 2019

Bibtex @araştırma makalesi { turkoloji608345, journal = {Türkoloji Dergisi}, issn = {}, eissn = {2602-4934}, address = {Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, 06100 Sıhhiye/ANKARA}, publisher = {Ankara Üniversitesi}, year = {2019}, volume = {23}, pages = {440 - 451}, doi = {}, title = {Tarihî Türk Yazı Dillerinde Fiil Üzerine Ulanan -çI Eki}, key = {cite}, author = {ÇELEBİ ÇAM, Safiye and KARA, Ayşe Beril} }
APA ÇELEBİ ÇAM, S , KARA, A . (2019). Tarihî Türk Yazı Dillerinde Fiil Üzerine Ulanan -çI Eki. Türkoloji Dergisi , 23 (2) , 440-451 . Retrieved from https://dergipark.org.tr/tr/pub/turkoloji/issue/50187/608345
MLA ÇELEBİ ÇAM, S , KARA, A . "Tarihî Türk Yazı Dillerinde Fiil Üzerine Ulanan -çI Eki". Türkoloji Dergisi 23 (2019 ): 440-451 <https://dergipark.org.tr/tr/pub/turkoloji/issue/50187/608345>
Chicago ÇELEBİ ÇAM, S , KARA, A . "Tarihî Türk Yazı Dillerinde Fiil Üzerine Ulanan -çI Eki". Türkoloji Dergisi 23 (2019 ): 440-451
RIS TY - JOUR T1 - Tarihî Türk Yazı Dillerinde Fiil Üzerine Ulanan -çI Eki AU - Safiye ÇELEBİ ÇAM , Ayşe Beril KARA Y1 - 2019 PY - 2019 N1 - DO - T2 - Türkoloji Dergisi JF - Journal JO - JOR SP - 440 EP - 451 VL - 23 IS - 2 SN - -2602-4934 M3 - UR - Y2 - 2019 ER -
EndNote %0 Türkoloji Dergisi Tarihî Türk Yazı Dillerinde Fiil Üzerine Ulanan -çI Eki %A Safiye ÇELEBİ ÇAM , Ayşe Beril KARA %T Tarihî Türk Yazı Dillerinde Fiil Üzerine Ulanan -çI Eki %D 2019 %J Türkoloji Dergisi %P -2602-4934 %V 23 %N 2 %R %U
ISNAD ÇELEBİ ÇAM, Safiye , KARA, Ayşe Beril . "Tarihî Türk Yazı Dillerinde Fiil Üzerine Ulanan -çI Eki". Türkoloji Dergisi 23 / 2 (Kasım 2019): 440-451 .
AMA ÇELEBİ ÇAM S , KARA A . Tarihî Türk Yazı Dillerinde Fiil Üzerine Ulanan -çI Eki. Türkoloji Dergisi. 2019; 23(2): 440-451.
Vancouver ÇELEBİ ÇAM S , KARA A . Tarihî Türk Yazı Dillerinde Fiil Üzerine Ulanan -çI Eki. Türkoloji Dergisi. 2019; 23(2): 451-440.