Safevi Tarih Yazımında Osmanlılar (Şah İsmail ve Şah Tahmasb Devirleri)

Öz

Osmanlı-Safevi münasebetleri iki yüz yılı aşkın bir dönemi kapsayan ve ortaçağda sadece Yakın Doğu’nun değil, Avrupa, Hindistan, Orta Asya ve Rusya tarihini de etkileyen bir amil olmuştur. Bu uzun süreli ilişkilerin tarihi, ağır ve kanlı savaşlara, ideolojik ve mezhepsel çatışmalara, barış antlaşmaları ve dönemlerine, diplomatik ve ticari bağlara, karşılıklı kültürel etkileşime tanıklık etmiştir. Gayet tabii olarak bu ilişkiler hem Osmanlı ve Safevi dairesine giren kaynaklarda, hem de değişik Avrupa tarih kaynaklarında geniş olarak aydınlatılmıştır. Bu yazıda XVI. yüzyılda, özellikle Safevi Devleti’nin ilk hükümdarları olan Şah İsmail (1501-1524) ve Şah Tahmasb (1524-1576) döneminde Safevi dairesinde meydana gelen tarih kaynaklarının bir kısmını ele alarak bu tür eserlerde Osmanlı-Safevi ilişkilerine ne denli yer verildiği, Safevi tarih yazımında nasıl bir Osmanlı imajının çizildiği sorularını kısa şekilde değerlendirmeğe çaba gösterilmektedir. Kuşkusuz, geniş kapsamlı bir araştırmanın konusu olabilecek bu mevzu burada genel çizgileriyle ele alınmış ve başlıca olarak adı geçen dönemde Osmanlı-Safevi münasebetlerinde üç önemli hadise olan Çaldıran meydan muharebesi, Elkas Mirza olayı ve Şehzade Bayezid olayı üzerinde durulmuştur. 

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Devleti,Safevi Devleti,Kızılbaş,Şah İsmail,Şah Tahmasb

The Ottomans in the Historiography of the Safavids (The Reign of Shah Ismail and Shah Tahmasb)

Öz

The history of the Ottoman-Safavid relations lasts more than two hundred years. They began with the very birth of the Safavid State in the first years of the 16^th century and continued until its decline in the first quarter of the 18^th century, having had a significant impact on the history of not only the entire Middle Eastern region, but also Europe, Central Asia, India, and Russia. These relations have witnessed both protracted and bloody wars, as well as periods of peaceful coexistence, diplomatic and trade ties, cultural interaction and mutual influence. Accordingly, they found wide coverage in the Ottoman and Safavid sources, as well as the reports of European diplomats, travelers and merchants. In this article, we will try to take a look at the relationship between the Ottoman Empire and the Safavid State in the first half of the 16^th century during the reign of the first two shahs – Ismail I (1501-1524) and his son Tahmasb (1524-1576), and also briefly analyze the character of the Ottoman image as it was presented in the number of early authentic Safavid sources. Of course, this topic is too extensive to be covered by the framework of one article. Therefore, we will focus our attention on three key events of the 16th-century Ottoman-Safavid relations. – the Chaldiran battle, the escape of the Safavid prince Alkas Mirza to the Ottoman court and the flight of the Ottoman prince Bayazid to the court of Safavid Shah Tahmasb.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Empire,Safavid State,Qizilbash,Shah Ismail

Kaynakça

1. ÁGOSTON, G., “Firearms and Military Adaptation: The Ottomans and the European Military Revolution, 1450–1800”, Journal of World History, Vol. 25, Number 1, March 2014, pp. 85-124
2. Ahsenü’t-Tevarih, Ta’life-e Hesen Rumlu be-ehtemam-e Doktor Abdolhoseyn Nevai. Tehran 1349
3. ALLOUCHE, A., Osmanlı-Safevi İlişkileri. Kökenleri ve Gelişimi, Çev. A.E.Dağ, Anka Yayınları, İstanbul 2001
4. CELAL-ZADE Mustafa, Selim-name, Haz. Prof. Dr. Ahmed Uğur – Öğr. Gör. Mustafa Çuhadar, Başbakanlık Basımevi, Ankara 1990
5. Cevahirü’l-Ahbar, Bahş-e Tarih-e İran ez Garagoyunlu ta Sal-e 984 H.G. Te’lif-e Budag Münşi Gezvini. Mugeddeme, teshih ve telifat Mohsen Behramnejad, Tehran 1378
6. ÇETIN, A. “Yahya Kazvini’nin Lubb et-Tevarih’inde Selçuklularla alakalı bilgiler”, Gazi Türkiyat, 2007/1, ss. 183-192
7. EFENDIYEV, O., Azerbaycanskoye Gosudarstvo Sefevidov v XVI v., İzdatelstvo “Elm”, Baku 1981
8. FERZELIYEV, Ş., Azerbaycan XV-XVI esrlerlde (Hesen bey Rumlunun “Ehsenüt-tevarih” eseri üzre), “Elm” Neşriyyatı, Baku 1983

9. GAZİ Zahirüddin Muhammed Babur. Vekayi. Baburun Hatıratı, Doğu Türkçesinden çeviren, izahlı indeksi ve notları hazırlayan Prof. R.R.Arat, 2 baskı, Cilt II , TTKB, Ankara 1987
10. GÜNDÜZ, T., Son Kızılbaş Şah İsmail. Yeditepe Yayınları, İstanbul 2010
11. HACE Zeynalabidin Ali Abdi Bey Şirazi, Tekmiletü’l-Ahbar (Safevi dövrü – Şah İsmayıl ve Şah Tehmasib dövrlerinin tarihi), Haz. Ebülfez Haşim oğlu Rehimli, “Elm” Neşriyyatı, Bakı 1996
12. HOCA Sadeddin Efendi, Tacü’t-Tevarih, Cild II, Matbaa-i Amire, İstanbul 1863
13. Hülasetü’t-Tevarih, Te’lif-e Gazi Ahmed bin Şerafeddin el-Hoseyn el-Hoseyni. Tashih Doktor Ehsan Eşragi, Tehran 1383
14. İBRAHİM Peçevi, Peçevi Tarihi, Haz. M.Uraz, Cilt I, Neşriyat Yurdu, Son Telgraf Matbaası, İstanbul 1968
15. Ketab-e Ahsenü’t-Tevarih, Te’lif-e Hesen Rumlu be-se’y ve teshih-e Ch.N.Seddon. Tehran 1342
16. KILIÇ, R., XVI. ve XVII. Yüzyıllarda Osmanlı-İran Siyasi Antlaşmaları, Tez Yayınları, İstanbul 2001
17. Lübbü’t-Tevarih, Te’lif-e Yahya bin Ebdülletif Gezvini (be sal-e 948 H.G.), Teshih Mir Haşim Moheddes, Tehran 1386
18. MEMMEDOVA Ş., Hülaset et-Tevarih Azerbaycan tarihinin menbeyi kimi. “Elm” Neşriyyatı, Baku 1991
19. MUSALI N., I Şah İsmailin Hakimiyyeti (“Tarih-i Alemara-yi Şah İsmail” eseri esasında), “Elm ve tehsil” Neşriyyatı, Baku 2011
20. Osmanlılarda Divan – Bürokrasi – Ahkam. II Bayezid dönemine ait 906/1501 Tarihli Ahkam Defteri, Haz. İlhan Şahin – Feridun Emecen, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, İstanbul 1994
21. PETRUŞEVSKİY, İ.P., Oçerki po istorii feodalnikh otnoşeniy ve Azerbaycane i Armenii v XVI-naçale XIX vv, İzdatelstvo LGU, Leningrad 1949
22. REHİMOV, E., Abdi Bey Şirazi (heyat ve yaradıcılığı), “Elm” Neşriyyatı, Baku 1970