Akademisyenlerin Yapay Zekâ Araçlarının Kullanımına İlişkin Görüşleri Üzerine Nitel Bir Araştırma

Öz

Akademisyenlerin bilimsel yayınlarında, ders içeriği hazırlamada, Ar-Ge, danışmanlık, tez yazımı, vb. konularda yapay zeka araçlarının kullanımına ilişkin bakış açılarını, etik değerlerini, içerik algılarını, geleceğe yönelik tutum ve kaygılarını incelemek amacıyla yapılmış bir araştırmadır. Amaçlı örneklem tekniğinden hareketle T.C Selçuk Üniversitesi Ali Akkanat Kampüsü’nden sekiz akademisyenle yürütülen bu araştırma yarı yapılandırılmış nitel bir çalışma olarak tasarlanmıştır. Veri toplama tekniği olarak derinlemesine görüşme tekniklerinden röportaj ve ses kaydı yöntemi uygun görülmüştür. Araştırma kapsamında elde edilen veriler tematik analiz tekniği kullanılarak MAXQDA Analytics Pro 26 programında incelenmiştir. Araştırmada “Yapay Zeka Kullanım Düzeyi ve Rolü”, “Yapay Zeka Algıları”, Özgünlük, Üslup ve Akademik Kaliteye Etkileri”, “Fırsatlar, Riskler ve Gelecek Öngörüleri” olmak üzere dört ana tema üzerinde çalışılmıştır. Bulgular alt kategorilerde kısmi farklılıklar gösterse de yapay zekanın etik kurallara uygun nitelikte bir yardımcı asistan olarak kullanıldığında Ar-Ge kolaylığı, hız, zaman kazanımı ve yabancı dil çevirileri ile dil bilgisi editörlük hizmetleri gibi konularda avantaj sağladığını ancak tamamen yapay zekaya yaptırılan ve doğruluğu kontrol edilmemiş çalışmalarınsa etik açıdan uygun olmadığı, akademik tembelliğe, bilimsel kalitede düşüşe, potansiyel veri güvenliği ihlallerine ve intihal riskinde artışa yol açabileceği görüşü ortaya çıkmaktadır. Araştırma yapay zeka araçlarının henüz emekleme döneminde olduğu bu dönemde, akademide ilerideki yürüyüşlerine dair bir öngörü sunması bakımından önemlidir.

Anahtar Kelimeler

• Akademisyen
• Yapay Zeka
• Etik
• Üslup
• Özgünlük

A Qualitative Research on Academics’ Perspectives on the Use of Artificial Intelligence Tools

Öz

This study was conducted to examine academics’ perspectives, ethical values, content perceptions, and their future attitudes and concerns regarding the use of artificial intelligence tools in scientific publications, course content preparation, R&D activities, consulting, thesis writing, and related areas. Based on purposive sampling, the research was carried out with eight academics from Selçuk University, Ali Akkanat Campus, and was designed as a semi-structured qualitative study. As a data collection method, in-depth interview techniques—specifically interviews and audio recordings—were employed. The data obtained within the scope of the study were analyzed using thematic analysis through the MAXQDA Analytics Pro 26 software. The research focused on four main themes: “Level and Role of Artificial Intelligence Use,” “Perceptions of Artificial Intelligence,” “Effects on Originality, Style, and Academic Quality,” and “Opportunities, Risks, and Future Projections.” Although the findings show some partial differences across subcategories, it is evident that when artificial intelligence is used as an ethical and supportive assistant, it provides advantages such as facilitating R&D processes, increasing speed, saving time, and offering support in foreign language translation and grammar editing. However, studies conducted entirely by artificial intelligence without proper verification are considered ethically inappropriate and may lead to academic laziness, a decline in scientific quality, potential data security violations, and an increased risk of plagiarism. The study is significant in that it offers foresight into the future trajectory of artificial intelligence tools in academia, especially at a time when such technologies are still in their early stages of development.

Anahtar Kelimeler

• Academic
• Artificial Intelligence
• Ethics
• Style
• Originality

Kaynakça

1. Akman Dömbekci, H., Erişen, M. A. (2022). Nitel araştırmalarda görüşme tekniği. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(Özel Sayı 2), 141–160. https://doi.org/10.18037/ausbd.1227330
2. Aruğaslan, E. (2025). Doktora öğrencilerinin yapay zekâ kullanımı üzerine nitel bir çalışma. Journal of University Research, 8(1), 36-53. https://doi.org/10.32329/uad.1557111
3. Bayram, V. (2025). Yapay zekâ etiği: Bir ölçek geliştirme çalışması. Uluslararası İktisadi ve İdari Akademik Araştırmalar Dergisi, 5(1), 123–148
4. Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3, 77–101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa
5. Bu, Q. (2022). Ethical risks in integrating artificial intelligence into education and potential countermeasures. Science Insights, 41(1), 561–566. DOI https://doi.org/10.15354/si.22.re067
6. Büyükada, S. (2024). Akademik yazımda yapay zekâ kullanımının etik açıdan incelenmesi: ChatGPT örneği. Rize İlahiyat Dergisi, 26, 1–12. https://doi.org/10.32950/rid.1337208
7. Chetwynd, E. (2024). Ethical use of artificial intelligence for scientific writing: Current trends. Journal of Human Lactation, 40(2), 211–215. https://doi.org/10.1177/08903344241235160
8. Collins, C., Dennehy, D., & Conboy, K. (2021). Artificial intelligence in information systems research: A systematic literature review and research agenda. International Journal of Information Management, 60, 102383. DOI:10.1016/j.ijinfomgt.2021.102383

9. Dereli, A. B. (2023). MAXQDA: Yaratıcı veri analizi üzerine notlar. Karadeniz İletişim Araştırmaları, 13(1150). https://doi.org/10.53495/e-kiad.1319405
10. Eti, H. S. (2025). Yükseköğretimde yapay zekâ: Öğrenci tutumları ve akademisyen görüşleri. İktisadi İdari ve Siyasal Araştırmalar Dergisi, 10(26). https://doi.org/10.25204/iktisad.1588001
11. Floridi, L., & Cowls, J. (2019). A unified framework of five principles for AI in society. Harvard Data Science Review, 1(1). DOI:10.1162/99608f92.8cd550d1
12. Khalifa, M., & Albadawy, M. (2024). Using artificial intelligence in academic writing and research: An essential productivity tool. Computer Methods and Programs in Biomedicine Update, 5, 100145. DOI:10.1016/j.cmpbup.2024.100145
13. Kumar, N. H. N., Mahadevaswamy, Praveena, K. S., & Shivashankar, R. (2024). Impact of AI on education and the need for academia to adopt: A review. Journal of Engineering Education Transformations, 37(Special Issue), 1-10. DOI: 10.16920/jeet/2024/v37is2/24133
14. Leedy, P. D., & Ormrod, J. E. (2015). Practical research: Planning and design (11th ed.). Pearson Education Limited.
15. Llerena-Izquierdo, J., & Ayala-Carabajo, R. (2025, October). Ethics of the use of artificial intelligence in academia and research: the most relevant approaches, challenges and topics. In Informatics (Vol. 12, No. 4, p. 111). MDPI. https://doi.org/10.3390/informatics12040111
16. Markham, A. N. (2006). Ethic as method, method as ethic: A case for reflexivity in qualitative ICT research. Journal of Information Ethics, 15(2), 37–55. DOI:10.3172/JIE.15.2.37
17. Seidman, I. (2006). Interviewing as qualitative research: A guide for researchers in education and the social sciences (3rd ed.). New York: Teachers College Press.
18. Şahinoğlu, A., & Bebek, G. (2018). Araştırma görevlilerinin bilimsel araştırma etiğine ilişkin algıları: Nitel bir çalışma. Journal of Educational Sciences / Adnan Menderes Üniversitesi Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 9(1), 47–58.
19. Türkiye Bilimler Akademisi (TÜBA). (2002). Bilimsel araştırmada etik ve sorunları. https://www.tuba.gov.tr/files/yayinlar/raporlar/T%C3%9CBA%20Bilimsel%20Ara%C5%9Ft%C4%B1rmada%20Etik%20ve%20Sorunlar%C4%B1.pdf
20. Telli, S. G., & Aydın, S. (2025). Üniversitelerde yapay zekânın kullanımı: Dönüşümler, getiriler ve geleceğe hazırlık. Journal of University Research, 8(1), 139-148. https://doi.org/10.32329/uad.1609305
21. Ulaş, M. (2025). Akademisyenlerin yapay zekâ teknolojilerini kullanma motivasyonları üzerine nitel bir araştırma. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 34(Özel Sayı), 142–159. DOI: 10.35379/cusosbil.1679553
22. UNESCO. (2022). Recommendation on the ethics of artificial intelligence. UNESCO. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000381137
23. Uyan, U. (2023). Yapay zekânın bilimsel yayın amaçlı kullanımına ilişkin etik kaygılar: Sistematik bir yazın incelemesi. İş Ahlakı Dergisi, 16(2), 173–199. DOI: 10.12711/tjbe/m4127
24. Ünal, A., & Kılınç, İ. (2024). Üretken yapay zekâların iş dünyası üzerine etkilerine ilişkin erken dönem bir değerlendirme. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 23(90), 776–797. https://doi.org/10.17755/esosder.1411805
25. Ünal, C., & Yıldırım, H. (2024). Türkiye’deki akademisyenlerin yapay zekâ (YZ) uygulama ve araçlarını kullanımları hakkında bir araştırma. Sinop Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, 9(1), 128–144. https://doi.org/10.33484/sinopfbd.1434171
26. Vurucu, İ. (2019). Bilimsel araştırma-yayın etiği ve akademik teşvik. 21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum / Education and Society in the 21st Century, 8(23), 247–295. https://izlik.org/JA79TN26YY