ÇAĞATAY TÜRKÇESİNDE YANSIMA SÖZCÜKLERİN LEKSİKO-SEMANTİK ANALİZİ

Öz

İnsanlar duydukları sesleri, gördükleri varlığın özelliklerini karşı tarafa aktarmak için yansıma sözcüklerden faydalanmıştır. Yansıma sözcükler, anlatıma zenginlik katmış ve anlatımı kolaylaştırmak adına dile katkı sağlamıştır. İnsanların, hayvanların ve doğadaki diğer varlıkların çıkardığı sesleri taklit ve tasvir etmek amacıyla oluşturulan bu sözcüklerin dil ile ses arasındaki ilişkiyi yansıttığı görülmektedir. Bu nedenle aynı ses her dilde farklı bir sözcükle ifade edilir. Türkçe bu bakımdan oldukça geniş bir yansıma sözcük hazinesine sahiptir. En eski dönemde yazılmış metinlerden, bazı ses değişikliklerine uğrasa da bu yansıma sözcüklerin günümüze ulaştığı görülmektedir. Bu bağlamda nitel araştırma yönteminin kullanıldığı bu çalışmada, Çağatay Türkçesi dönemi çeşitli sözlük ve eserlerden yansıma sözcükler tarama yoluyla belirlenmiş, bu sözcüklerin anlamları verilmiş ve daha sonra leksiko-semantik analizini yapılmıştır. Sözcükler, metinlerden tanıklanarak leksiko-semantik bir gruplamayla ses ve biçim yansımalı sözcükler olmak üzere iki ana başlıkta incelenmiştir. Çalışmadan elde edilen bulguların sonuçlarında, yansıma sözcüklerin metinlerde oldukça sık bir şekilde kullanıldığı görülmüştür. Çalışmada, Çağatay Türkçesi dönemi yansıma sözcüklerinin anlam bakımından değerlendirilmesinin yanı sıra dönemin yansıma sözcük bağlamında söz varlığı da oraya konulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• yansıma
• yansıma sözcükler
• ses taklidi
• Çağatay Türkçesi
• Doğu Türkçesi.

LEXICO-SEMANTIC ANALYSIS OF ONOMATOPOEİC WORDS IN CHAGATAY TURKISH

Öz

People have used onomatopoeic words to convey to others the characteristics of the beings they see and the sounds they hear. Onomatopoeic words have enriched expression and contributed to language, making communication easier. These words, created to imitate and describe the sounds made by humans, animals, and other beings in nature, reflect the relationship between language and phonetics. Therefore, the same sound is expressed with a different word in each language. In this regard, the Turkish language has a rich inventory of onomatopoeic words. It is seen that these words, though they have undergone some phonetic changes, have survived from the earliest written texts to the present day. In this study, which used a qualitative research method, onomatopoeic words from various dictionaries and writings of the Chagatai Turkish period were identified through scanning, their meanings were provided, and a lexico-semantic analysis was conducted. The words were examined under two main categories —sound-imitating and form-imitating —based on a lexico-semantic grouping supported by textual examples. The findings show that onomatopoeic words were frequently used in texts, and the study also reveals the period's vocabulary in this regard.

Anahtar Kelimeler

• onomatopoeia
• onomatopoeic words
• sound imitation
• Chagatai Turkish
• Eastern Turkish.

Kaynakça

1. Abik, A. D. (1993). ‘Alī Şīr Nevāyi’nin Risāleleri: Tārīh-i Enbiyā ve Hükemā, Tārīh-i mülūk-ı ‘Acem, Münşe’āt, Metin, Gramatikal İndeks, Sözlük (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Ankara Üniversitesi.
2. Argunşah, M. (2013). Çağatay Türkçesi. Kesit Yayınları.
3. Atalay, B. (1970). Abuşka Lûgatı veya Çağatay Sözlüğü. Ayyıldız Matbaası.
4. Banguoğlu, T. (2004). Türkçenin Grameri. Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yayınları.
5. Berbercan, M. T. (2018). Çağatayca Gülistan Tercümesi. Bilgeoğuz Yayınları.
6. Cihan, S. (2023). Mukaddimetü’l-Edeb’den (Yozgat Nüshası) Harezm Türkçesi söz varlığına katkılar: yansıma fiiller. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (12), 841-853. https://doi.org/10.51531/korkutataturkiyat.1349876.
7. Çağbayır, Y. (2007). Ötüken Türkçe Sözlük. Ötüken Neşriyat. http://www.otukensozluk.com/ [Erişim Tarihi: 14 Mart 2025].
8. Çelik, Ü. (1996). Ali Şîr Nevâî, Leylî vü Mecnûn. Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yayınları.

9. Demircan, Ö. (1996). Türkçe yansımaların özüne doğru. Dilbilim Araştırmaları Dergisi, 7, 157-191. https://dad.boun.edu.tr/tr/download/article-file/52725 (Erişim Tarihi: 14 Mart 2025).
10. Demirez Güneri, A. (2013). Yeni Uygur Türkçesinde yansıma fiiller üzerine yapısal bir inceleme. Prof. Dr. Leyla Karahan armağanı içinde (Ed. F. Güner Dilek) (ss. 123–140). Akçağ Yayınları.
11. Durgut, H. (1995). Şeyh Süleyman Efendi-i Buhari Lügat-ı Çağatay ve Türki-i Osmani (Cild-i Evvel) Adlı Eserin Transkripsiyonu (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Trakya Üniversitesi.
12. Eckmann, J. (1988). Çağatayca El Kitabı. (Çev. G. Karaağaç). Edebiyat Fakültesi Basımevi. Efendioğlu. S. (2021). Gül ü Nevrûz. Fenomen Yayıncılık.
13. Eraslan, K. (1999). Mevlāna Sekkakī Divanı, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yayınları.
14. Erbay, F. (2003). Muhammed Bin Ahmedü’z Zāhid’e Ait Çağatayca Bir Fıkıh Kitabı. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Selçuk Üniversitesi.
15. Ercilasun, A. B. (2004). Başlangıçtan Günümüze Türk Dili Tarihi. Akçağ Yayınları.
16. Ergene, O. (2018). Kavram alanı bağlamında Dîvânu Lugâti’t-Türk’teki ses yansımalı ikilemelerin Türkiye Türkçesindeki biçimleri. Journal of Turkish Research Institute (63), 135-160. https://doi.org/10.14222/Turkiyat3833.
17. Gülensoy, T. (2007). Türkiye Türkçesindeki Türkçe Sözcüklerin Köken Bilgisi Sözlüğü A-N, O-Z. Türk Dil Kurumu Yayınları.
18. Güngördü, E. (2017). Köken bilimlik çözümlemeler-II: kişne-, işit-, emek, silk-. Gazi Türkiyat, 21, 75-83. https://dergipark.org.tr/tr/pub/gaziturkiyat/issue/67881/1052610.
19. Heyet. C. (2003). İki dilin (Türkçe-Farsça) Karşılaştırması (Mukayesetü’l-Lügateyn), (Çev. M. Öztürk). Türk Dil Kurumu Yayınları.
20. Karaağaç, G. (2019). Türkçenin Dil Bilgisi. Akçağ Yayınları.
21. Karahan, A. (2006). Memlûk Kıpçak sözvarlığı: yansıma fiiller üzerine inceleme. Türklük Bilimi Araştırmaları-XX, 105-124.
22. Karasoy, Y. (1998). Şibān Han Dīvānı. Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yayınları.
23. Karasu, M. (2013). Tarihî Türk Lehçelerinde Yansımalı Fiiller. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Bozok Üniversitesi.
24. Kargı Ölmez, Z. (1993). Mahbūbü’l- Kulūb. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Hacettepe Üniversitesi.
25. Kaya, Ö. (1996). Alî Şîr Nevâyî, Fevâdiyü’l-Kiber. Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yayınları.
26. Koca, E. (2011). Muhakemetü’l-Lügateyn’deki yansıma sözcükler üzerine. Вестник Бишкекского гуманитарного университета, (2), 287-289.
27. Koca, E. (2012). Dede Korkut hikâyelerindeki yansıma sözlerin leksiko- semantik analizi. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 12 (1), 393-408. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/406699.
28. Koca, E. (2012a). Dede Korkut Hikâyelerindeki yansıma sözlerin leksiko-semantik analizi. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 12 (1), 393-408.
29. Koca, E. (2012). Eski Uygur Türkçesi metinlerindeki yansıma sözcükler üzerine. Alatoo Academic Studies, 7(1), 188-196.
30. Koca, E. (2013). Divānü Lûgati’t-Türk’teki yansımalı sözcüklerin görev ve anlamlarına göre sınıflandırılması. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, (36), 55-71.
31. Koca, E. (2013). Karahanlı Türkçesi eserlerinde yansıma sözcük türeten ekler. Alatoo Academic Studies, 8(1), 57-65.
32. Koca, Е. (2011). Codex Cumanıcus’takı yansıma sözcüklerin leksiko-semantik tahlili. Вестник Бишкекского гуманитарного университета, (2), 237-241.
33. Korkmaz, Z. (2009). Türkiye Türkçesi Grameri: Şekil Bilgisi (3. Baskı). Türk Dil Kurumu Yayınları.
34. Köktekin K. (2007). Yusuf Emirī Divānı (giriş-inceleme-metin-sözlük-tıpkıbasım). Fenomen Yayınları.
35. Omuralıeva, A. (2018). Türk Yazı Dilleri ve Diyalektlerinde Yansımalı Fiillerin Yapısı. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Ege Üniversitesi.
36. Omuraliyeva, A. (2020). Türkiye Türkçesinde ses yansımalı fiillerin yapısı. Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 13 (2), 141-155. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1429010
37. Ölmez, Z. (2020). Ebulgazi Bahadır Han: Şecere-i Terākime. Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yayınları.
38. Özok, G. (2023). Eski Türk yazıtlarında bulunan yansıma sözcükler üzerine bir inceleme. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 7(3), 2198-2213.
39. Rzayevi, M.(2022). Oğuz Grubu Türk Lehçelerinde Yansıma Sözler. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Ondokuz Mayıs Üniversitesi.
40. Türkay, K. (1978). Kaşgarlı’nın Derlediği Yansıma Sözcükler. Ömer Asım Aksoy Armağanı içinde (Ed. M. Canpolat) (ss. 241-257) Türk Dil Kurumu Yayınları.
41. Türkay, K. (2002). ‘Ali Şîr Nevâyî: Bedâyi’ül- Vasaṭ Üçinçi Dīvān. Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yayınları.
42. Ünlü, S. (2013). Çağatay Türkçesi Sözlüğü. Eğitim Kitabevi.
43. Vardar, B. (2002). Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü. Multilingual.
44. Yıldırım, T. (2010). Hüseyin Baykara Divānı (metin-inceleme-dizin-tıpkıbasım). Hat Yayınevi.
45. Zülfikar, H. (1995). Türkçede Ses Yansımalı Kelimeler. Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yayınları.