KÜRT DESTANLARIN EDEBİ YAPILARINA DAİR BİR İNCELEME

Öz

Bu çalışmada Kürt destanlarının edebi yapıları ele alınmıştır. Kürt destanlarından ele alınan örnekler ışığında dengbêjlerin hem yapım hem icra sürecindeki edebi becerileri analiz edilmiştir. Bunun için eserlerin icrası sırasında dengbêjlerin kullandığı sıfat, formül, motif ve metaforları yaptıkları tasvirlerde nasıl ustalıkla işledikleri gösterilmeye çalışıldı. Kaynak olarak özellikle Kafkasya Kürt diasporası arasında derleme çalışmaları yapmış, Celîlê Celîl, Ordîxanê Celîl, Emînê Evdal, Hecîyê Cindî gibi yazarların eserlerine başvurulmuştur. Bunların yanı sıra Kürt sözlü edebiyatı üzerine derleme çalışmaları yapmış Alman dilbilimciler Albert Socin et Eugen Pyrim’in çalışması ile Fransız yazar Roger lescot’un derleme eseri ve Turgut Lokman’nın Sorbonne Üniversitesi’nde savunduğu Yüksek Lisans Tezinden de yararlanılmıştır. Bu kaynaklardan alınan örnek eserlerin incelemesi çerçevesinde, karşı karşıya gelen tarafların çarpışma sahneleri ile destanın kahramanının olağandışı kişiliği, zenginliği ve savaş sırasında gösterdiği güç ve direnci ile uğruna savaştığı genç kızın güzelliğinin tasviri üzerinde durulmuştur. İki kısımdan oluşan çalışmanın birinci kısımda Kürt destanları konusunda yapılmış ve ulaştığımız kaynaklar tartışılmış ve Kürt destanların analizi açısından onların öneminden söz edilmiştir. İkinci kısımda verilen örnekler aracılığıyla Kürt destanların edebi inşasının özellikleri gösterilmeye çalışılmıştır. Sonuç kısmında, bu çalışmaya konu olan destanların inşasında dengbêjlerin gösterdiği edebi beceri ve profesyonelliklerine dikkat çekilmiş ve söz konusu eserlerin böyle bir beceri ve profesyonelliğin ürünü olduklarına dikkat çekilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Kürt Destanları
• Destan Kahramanı
• Sözlü Edebiyat
• Edebi İnşa.

A STUDY ON THE LITERARY STRUCTURE OF KURDISH EPICS

Öz

This study examines the literary structure of Kurdish epics. Through the examples of Kurdish epic, we analyze the literary skills of the dengbêjs in both the creation and performance. So, we tried to demonstrate how the dengbêjs skillfully employ adjectives, formulas, motifs, and metaphors in their descriptions during performance. As sources, we used the works of authors such as Celîlê Celîl, Ordîxanê Celîl, Emînê Evdal, and Hecîyê Cindî, who compiled works within the Kurdish diaspora of the Caucasus. In addition, we used the studies of German linguists Albert Socin and Eugen Prym, the French author Roger Lescot, who worked on Kurdish oral literature, and Lokman Turgut’s Master’s Thesis presented at Sorbonne University. By examining examples from these sources, we focused our analysis on the confrontation scenes between warring parties, the epic hero's personality, his wealth, the strength and resilience he demonstrates in battle, and the description of the beauty of his beloved. In the first part of the study, we discuss the importance of the sources used in the analysis of Kurdish epics. In the second part, we attempt to demonstrate the characteristics of the literary construction of Kurdish epics. In the conclusion, we draw attention to the literary skill of the dengbêjs in the creation of the epics, and it is emphasized that this creation is the product of their professionalism.

Anahtar Kelimeler

• Kurdish Epics
• Epic Hero
• Oral Literatture
• Literary Creation.

Kaynakça

1. Akcan, S. (2014). Anlatıcı Olarak Dengbêj ve Dengbêj Anlatılarındaki Kahramanın Makûs Talihi (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Kadir Has Üniversitesi.
2. Basgoz, I. (1975). The Tale Singer and His Audience, Ben-Amos & Goldstein K. S. (eds.) Folkore: Perdormance and Communication, Mouton, 143-204.
3. Bates, L. A. (1971). The Singer of Tales. Atheum.
4. Bedirxan, C. A. (1934). Delalê Beriyê et Ehmed Ferman, Hawar, 24, 12-14.
5. Celîl, O. & Celîl, C. (2014). Zargotina Kurda: Epik Destan, Cilt. III, Înstîtûta Kurdzanîyê Yayınları.
6. Celîl, C. (2018). Zargotina Kurdên Sûrîyeyê. Wardoz Yayınları.
7. Cindî, H. (2016). Folklora Kurmancîyê (Berevok). Lîs Yayınları.
8. Cindî, H. & Evdal, E. (2008). Folklora Kurmanca, Avesta Yayınları.

9. Çaçan, S. Ç. (2013). Dengbêjî Tradition Among Kurdish Kurmanj Communities Narrative and Performance During The Late Nineteenth and Twentieth Centuries (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Bogaziçi Üniversitesi.
10. Dundes, A. (2003). Doku, Metin ve Konteks (çev. Ekici M.). (Eker, G. Ö., Ekici, M., Öcal, O. & Özdemir, N. Haz.) Halkbiliminde Kuramlar ve Yaklaşımlar içinde (ss. 106-119). Milli Folklor Yayınları.
11. Kardaş, C. (2013). Dengbêjlik Geleneği ve Âşık Edebiyatı ile Karşılaştırılması, (Yayınlanmamış Doktora Tezi) Fırat Üniversitesi.
12. Lescot R. (1997). Memê Alan. Avesta Yayınları.
13. Öztürk, S. (2014). Di Tradîsyona Dengbêjiya Kurdî de Şakiro (jiyan û berhem) (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Mardin Artuklu Üniversitesi.
14. Prym, E. & Socin, A. (2025). Koleksîyona Hîkayet û kilamên Tûr Abidîn û Botanê, (Transkrîpsîyon û Nirxandin: Aslan, M. & İsmail, F.), Wardoz Yayınları.
15. Turgut, L. (2002). Cembelî fils du prince de Hekkarî [Yüksek Lisans Tezi]. Institut National des Langues et Civilisations Orientales.
16. Uygar, Y. (2009). Kültürel Bellek ve Dengbejlik : Doğu Anadolu’daki “Dengbejlik” Geleneğinde Bellek Uretimi, (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Mimar Sinan Üniversitesi.
17. Ürün, R. (2012). Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgesinde Dengêjlik Geleneği ve Bunun Sosyo-Kültürel Yansımaları, (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi), İstanbul Haliç Üniversitesi.