THE EVOLUTION OF LINGUISTICS AND LEADING LINGUISTS IN THE ARAB WORLD DURING THE 20TH CENTURY

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 4, 1722 - 1737, 31.12.2025

Esma Kaya Aslan

https://doi.org/10.37999/udekad.1731352

Öz

This study examines the emergence of linguistic thought in the Arab world during the 20th century, with a focus on regional differences and prominent Arab linguists. It particularly analyzes how structuralist linguistics, pioneered by Ferdinand de Saussure, influenced Arab linguistic orientations in parallel with its impact in the West. The study investigates the distinct approaches that emerged in the Mashriq and Maghrib regions and evaluates key linguists from each context. It was observed that linguistic studies gained momentum in the Mashriq after the 1940s and in the Maghrib during the 1960s, with the former aligning more closely with the British linguistic school and the latter with the French school. The aim of this research is to identify the differences between these regional trends, explore the relationship between classical Arabic grammar and modern linguistic theories, and analyze the contributions of modern Arab linguists in this framework. Based on document analysis and content analysis, the perspectives of leading figures such as Ali Vafi, Ibrahim Anis, Tammam Hassan, Abdurrahman al-Haj Salih, Abdulkadir al-Mahiri, and Abdussalam al-Misiddi were examined. The findings reveal that regional, methodological, and theoretical variations shaped linguistic transformation in the Arab world.

Anahtar Kelimeler

Arabic Language , Linguistics , Arab Linguists , Linguistics in the Maghreb , Linguistics in the Mashriq , al-Khaliliyyah

20. YÜZYIL ARAP DÜNYASINDA DİLBİLİMİN GELİŞİMİ VE ÖNDE GELEN DİLBİLİMCİLERİ

Öz

Bu çalışmada, 20. yüzyılda Arap dünyasında dilbilim düşüncesinin ortaya çıkışı, bölgesel farklılıklar ve öne çıkan Arap dilbilimciler çerçevesinde ele alınmıştır. Çalışmada, özellikle Ferdinand de Saussure’ün yapısalcı dil anlayışının Batı dünyasındaki etkilerine paralel olarak Arap dünyasında gelişen dilbilim yönelimleri incelenmiştir. Bu bağlamda Maşrik ve Mağrib bölgelerinde ortaya çıkan farklı yaklaşımlar, öne çıkan dilbilimciler ekseninde değerlendirilmiştir. Dilbilim çalışmalarının Maşrik’te 1940’lı yıllardan sonra, Mağrib’te ise 1960’lı yıllarda ivme kazandığı gözlemlenmiş, Maşrik’teki eğilimlerin büyük ölçüde İngiliz dilbilim ekolüne, Mağrib’teki yaklaşımların ise daha çok Fransız ekolüne dayandığı belirlenmiştir. Bu çalışmanın amacı, söz konusu iki bölge arasında ortaya çıkan yönelimlerdeki farkları ortaya koymak, klasik Arap nahvi ile modern dilbilim kuramları arasındaki ilişkiyi değerlendirmek ve modern Arap dilbilimcilerinin bu doğrultudaki katkılarını incelemektir. Nitel araştırma yöntemlerinden doküman incelemesi ve içerik analizi kullanılarak elde edilen veriler ışığında, Arap dünyasında öne çıkan Ali Vâfî, İbrahîm Enîs, Temmâm Hassân, Abdurrahmân el-Hâc Sâlih, Abdülkâdir el-Mehîrî, Abdülkâdir el-Fâsî el-Fihrî, Abdüsselâm el-Misiddî gibi öncü isimlerin yaklaşımları derinlemesine analiz edilmiştir. Sonuç olarak, Arap dilbiliminde 20. yüzyılda yaşanan dönüşümün bölgesel, yöntemsel ve kuramsal düzeyde farklılaştığı; bu farklılaşmanın hem klasik dil geleneğiyle olan ilişkide hem de Batı kaynaklı modern yaklaşımlarla olan etkileşimde belirleyici olduğu anlaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Arap Dili , Dilbilim , Arap Dilbilimciler , Mağrib’te Dilbilim , Maşrik’te Dilbilim , el-Halîliyye

Kaynakça

• Alevî, H. İ. (2009). el-Hicâc- Mefhûmuhu ve mecâlâtuhu. Alemü’l-Kütübi’l-Hadîs.
• Alevî, H. İ. & el-’İtânî, V. A. (2009). Es’iletül’lüğa ve es’iletü’l-lisâniyyât. Dârü’l-Arabiyye li’l-Ulûm Naşirîn.
• Attâr, F. Z. (2014). el-Cuhûdü’l-lüğaviyye liûlemai’l-Cezâyîr- Abdülcelîl Mürtâd enmûzecen. Mecelletü’l-Lüğati’l-Vazîfiyye, 10 (1), 311-327.
• ’Ayaşi, M. (2013). el-Lisaniyyât ve’l-hadâre. “Alemü’l-Kütûbi’l-Hadîs li’n-Neşr ve’t-Tevzi”.
• ’Ayaşi, M. (2015). el-Uslûbiyye ve tahlîlü’l-hitâb. Dâr Neynûva.
• Bağdat, F. Z. (2021). el-Bahsü’l-lisanî fi’l-Mağribi’l-Arabî. Mecelletü Dirâsât, 10(2), 287.
• Bişr, K. (1998). Dirâsat fî ilmi’l-lüğa. Dâr Garîb.
• Bişr, K. (2000). İlmü’l-asvât. Dâr Garîb.
• Bukrâ, N. (2009). el-Lisaniyyât itticâhâtühü ve kadâyâhü’r-râhine. Alemü’l-Kütübi’l-Hadîs.
• Bûras, Y. (2014). el-Bahsü’l-lisanî fî’l-fikri’Arabiyyi’l-Garbiyyi'l-muasır [Yüksek lisans tezi]. Camiatü Mouloud Mammeri de Tizi-Ouzou.
• Civelek, Y. (2004). Arap dilbilimine giriş: Sesbilim, sözcükbilim, anlambilim, sözlükbilim. Üniversite Yayınları.
• Creswell, J. W. (2021). Nitel araştırma yöntemleri (M. Bütün, Çev.). Siyasal Kitabevi.
• el-Fihrî, A. F. (1986). el-Lisâniyyât ve’l-lüğati’l-Arabiyye. Dâr Tobkâl li’Neşr.
• el-Halâyife, H. A. (2013). Cuhûd kül min Dâvud Abdûh ve Mişel Zekeriyyâ fi’l-medreseti’t-tevlîdiyye [Yüksek lisans tezi]. Camiatü Mutah.
• el-Hamzavî, M. R. (1982). el-Arabiyye ve’l-hadâse. Darü’l-Garbi’l-İslamî.
• el-Mehîrî, A. (1993). Nazarât fî’t-turâsi’l-lugavîyyi’l-Arabî. Dârü’l-Garbi’l-İslâmî.
• el-Misiddî, A. (1981). et-Tefkîrü’l-lisânî fi’l-hadâreti’l-Arabîyye. ed-Dârü’l-Arabîyye li’l-Küttâb.
• el-Misiddî, A. (1982). el-Uslûbiyye ve’l-uslûb. Dârü’l-Arabiyye li’l-Kütüb.
• el-Misiddî, A. (1994). Mâverâü’l-lüga. Müessesât Abdülkerîm b. Abdullah li’n-Neşr.
• el-Mütevekkîl, A. (1986). Dirâse fi’n-nahvi’l-lüğati’l-Arabiyyeti’l-vazîfiyye. Dârü’l-Beydâ.
• el-Vâd, H. (2002). el-Fikrü’l-Arabî fî asri’n-nahda melâmih mine’n-neşâti’l-lüğavî fî Tûnus. en-Nadî el-Edebî es-Sekafî bicidde, 5(9), 47-74.
• el-Hâc Salîh, A. (1972). Medhal ila ’ilmi’l-lisâni’l-hadîs. el-Lisâniyyât, 2(1), 9-34.
• es-Sudânî, H. (2019). Eserü Ferdinand de Saussure fi’l’bahsil’l-luğaviyyi’l-Arabî. el-Merkezü’l-Arabî li’l-Ebhâsi ve Dirâseti’l-Lisâniyyât.
• es-Sa’rân, M. (1997). İlmu’l-lüğa- Mukâddimetün li’l-kâriü’l-Arabî. Dârü’l-Fikri’l-Arabi.
• eş-Şerîf, M. S. (1979). en-Nizamü’l-luğavî beyne’ş-şekli ve’l-ma’nâ. Havliyyât el-Câmi’atü’t-Tûnusiyye., 17, 193-229.
• eş-Şerîf, M. S. (2018). el-Lisâniyyât ve’t-tekâmülü’s-sekâfîyyi’l-mütevâzin fî ta’lîmi’l-Arabiyye lisânen evvel. Dâr Vücûh li’n-Neşri ve’t-Tevzi’.
• Eyyûb, A. (1957). Dirâse nakdiyye fi’n-nahvi’l-Arabî. Mektebetü’l-Anjelo el-Mısriyye.
• Galfân, M. (2013). el-Lisâniyyâtü’l-Arabîyye- Es’iletü’l-menhec. Dâr-ü Verdü’l- Ürdüniyyetü li’n-Neşr ve’t-Tevzî.
• Gazzâl, A. A. (1997). Menheciyyetü’l-amme li’t-ta’rîbil’mewakîb. M’ahedü’d-Dirâsât ve’l-Ebhâs.
• Ğalemî, N. (2018). Cuhûdü’l-ulemai’l-Meğaribe fi terkiyyeti’d-dersi’l-lisanîyyi’l-Arabiyyi’l-hadîs. Camiatü Ebû Bekr Belkaid.
• Halil, H. (1986). el-Arabîyye ve ilmü’l-lüğati’l-bünyevî-dirâse fi’l-fikri’l-lügaviyyi’l-Arabî. Dârü’l-Ma’rifeti’l-Câmiiyye.
• Halil, H. (2016). Mukaddimetü lidiraseti ’ilmi’l-lüğa. Darü’l-Ma’rifeti’l-Cami iyye.
• Hamzâvî, M. R. (1984). Devrü’l-Arab fî tatvîri’l-lügati’l-Arabîyye- Terkiyyetü’l-Lügati’l-Arabîyye fî Tûnus. Dârü’t-Tûnusiyye li’n-Neşr.
• Hassân, T. (1990). Menâhicü’l-bahsi fi’l-lüğa. Mektebetü’l-Anjelo el-Mısriyye.
• Hourani, A. (1968). el-Fikrü’l-Arabî fî asri’n-nahda (K. Özkûl, Çev.). Dârü’n-Nehâr li’n-Neşr.
• İbrahîm, E. (1987). el-Aswâtü’l-lüğaviyye. Mektebetü’l-Anjelo el-Mısriyye.
• Karasar, N. (2012). Bilimsel araştırma yöntemi: Kavramlar-İlkeler-Teknikler. Nobel Yayınları.
• Plantin, C. (2008). el-Hicâc (A. el-Mehîrî, Çev.). el-Merkezü’l-Vatanî li’t-Tercüme.
• Samûd, H. (1981). Mülâhazât havle’l-bahsi’l-lügavî fî ba’di’l-câmi’âti’l-Arabîyye, fi’l-lisâniyyat ve’l-lugati’l-Arabîyye. Mecelletü’l-Cüzür, 2, 6-12.
• Saussure, F. de. (1998). Genel dilbilim dersleri ( berke vardar, Çev.). Multilingual Yayınları.
• Sûle, A. (2007). el-Hicâc fi’l-Kur’ân- min hilali ehemmi hasâisi’l-uslûbiyye. Dârü’l-Farabî.
• Şetûh, A. b. (2013). el-Cuhûdü’l-lisâniyye inde Mazin el-V’ar [Yüksek lisans tezi]. Camiatü Kasidî Merbâh ve Rahke.
• Vafî, A. A. (2004). İlmü’l-lüğa. Mektebetü’n-Nahdâtü’l-Mısriyye.
• Zekeriyâ, M. (1986). el-Elsüniyyetü’t-tevlîdiyye ve’t-tahvîliyye ve kavâidü’l-lüğati’l-Arabiyye. Müessesetü’l-Camiiyyeti li’d-Dirâsâti ve’n-Neşr ve’t-Tevzi’.