FUZULİ’NİN RUBAİLERİNDE KELİME DÜNYASI

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 4, 1753 - 1771, 31.12.2025

Mehmet Malik Bankır , Erol Topal

https://doi.org/10.37999/udekad.1739632

Öz

Dil, bakış açısına göre tanımlanır ve değerlendirilir. Dilin sosyolojik, tarihî, coğrafî, anatomik, psikolojik, fiziksel, kimyasal ve kültürel yönleri bulunduğu için bu disiplinlerin her birinin kendine göre bir dil tanımı mevcuttur. Basit anlamıyla insanoğlunun anlaşma ve iletişim aracı olan dil, gerçekte bunun çok ötesinde bir içeriğe sahiptir. Canlılık özelliği taşıyan dil, diğer canlılar gibi kendi kanun ve kuralları çerçevesinde yaşamını sürdürür. Bu canlılığını sürdürebilmesi için de diğer dillerle etkileşimde bulunması gerekir. Dil bilimin bu kuralı çerçevesinde bakıldığında Osmanlı Türkçesi de Arapça ve Farsça ile kültürel bir gereksinim olarak etkileşimde bulunmuştur. Kelime alışverişi bazında yoğun bir akına maruz kalmasına rağmen Türkçe, geliştirmiş olduğu kurallar çerçevesinde yapısal bir kabullenmeye gitmemiştir. Fuzuli’nin rubailerdeki kelimeler bunu açıkça ortaya koymaktadır. Çalışmada kelimelerin köken ve sıklığı incelenmiştir. Çalışmanın sonunda Türkçenin yapısında bir değişikliğin gerçekleşmediği, Arapça ve Farsçanın Türkçeyi sadece söz varlığı yönünden etkilediği görülmüştür. Derin bir düşünce, birikim, bilgi ve eğitim gerektiren bir nazım türü olan rubai yazma geleneğinde, Fuzuli’nin aslında çoğu rubaisinde ağdalı Türkçe kullanmadığı, daha çok sade ve anlaşılır bir Türkçeyi tercih ettiği gözlenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Fuzuli , rubai , kelime dağarcığı , üslup

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

THE WORLD OF WORDS IN FUZULI'S RUBAIS

Öz

Language is defined and assessed from various perspectives. As language encompasses sociological, historical, geographical, anatomical, psychological, physical, chemical, and cultural aspects, each related discipline presents its own definition of language. Language is a means of communication and understanding for humans, but it carries a much deeper significance. Language, a living entity, continues to exist within its laws and rules, similar to other living things. To maintain its vitality, it must engage with different languages. Within the framework of this linguistic rule, Ottoman Turkish interacted with Arabic and Persian as a cultural necessity. Despite being subjected to an intense influx of loanwords, the Turkish language has not undergone structural assimilation within its established grammatical rules. The words in Fuzuli's rubais, clearly demonstrate this. The study examined the origin and frequency of words. In the study, it was seen that Arabic and Persian affected Turkish only in terms of vocabulary. In the tradition of writing rubai, which is a type of verse that requires deep thought, knowledge, knowledge and education, it has been observed that Fuzuli does not use colloquial Turkish in most of his rubai, but instead prefers a comprehensible and straightforward Turkish.

Anahtar Kelimeler

Fuzuli , rubai , vocabulary , style

Etik Beyan

It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited.

Kaynakça

• Akkuş, M. (2000). Türk edebiyatında türlerin tasnifi ve divan edebiyatında tasnif problemi. Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Yayınları.
• Aksan, D. (1990). Türkçenin gücü. Bilgi Yayınevi.
• Aksan, D. (2000). Türkçenin söz varlığı. Engin Yayınevi.
• Akyüz, K., Beken, S.  Yüksel, S. (1990). Fuzuli divanı. Akçağ Yayınları.
• Altun, M. (2011). Türkçede kelime grupları çözümlemeleri. MVT Yayınları.
• Banguoğlu, T. (1995). Türkçenin grameri. Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Bloom, H. (2008). Etkilenme endişesi- bir şiir teorisi. Metis Eleştiri.
• Chomsky, N. (1965). Aspect of the theroy of syntax. M.I.T. Press.
• Çalka, M. S. (2014). Klasik Türk şiirinde rubai. [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Atatürk Üniversitesi.
• Demirel Dönmez, Ö. (2014). Söz dizimi anlam ilişkisi üzerine yeni bir metot denemesi. Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 9 (9), (449-454). http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.7291
• Dilçin, C. (2008). Stilistik açıdan öncelemeler ve Fuzuli’nin şiirlerinde yüklem öncelemesi. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 1 (1), (41-94). https://doi.org/10.15247/dev.5
• Ergin, M. (1989). Türk dil bilgisi. Bayrak Yayınları.
• Hatiboğlu, V. (1972). Türkçenin söz dizimi. Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Hengirmen, M. (1995). Türkçe dilbilgisi. Engin Yayınları.
• Karaağaç, G. (2013). Türkçenin dil bilgisi. Akçağ Yayınları.
• Karahan, A. (1996). Fuzuli. İslam ansiklopedisi, C. 13. TDİA. Erişim tarihi: 08.08.2025.
• Karamanlıoğlu, A. F. (1972). Türk dili nereden geliyor nereye gidiyor. Beşir Kitabevi.
• Karataş, M. (2020). Fuzuli’nin Türkçesinde ezgili soru cümlesi yapıları. Türkiyat Mecmuası, 30, 2. İstanbul Üniversitesi Yayınevi.
• Koç, N. (1990). Yeni dilbilgisi. İnkılâp Yayınları.
• Mazıoğlu, H. (1956). Fuzuli-Hâfız karşılaştırması. Türk Tarih Kurumu Basımevi.
• Muallim Naci (1996). Edebiyat terimleri ıstılahat-ı edebiyye (Haz. M.A. Yekta Saraç). Risale yayınları.
• Özkan, M. (2021). Türk dilinin gelişme alanları ve eski Anadolu Türkçesi. Filiz Kitabevi.
• Özünlü, Ü. (1997). Edebiyatta dil kullanımları. Doruk Yayınları.
• Palmer, F. R. (2020). Semantik yeni bir anlambilim projesi. Fol Yayınevi.
• Şemseddin Sami (2007). Kâmûs-ı Türkî. Çağrı Yayınları.
• Topaloğlu, A. (2019). Karşılaştırmalı dil bilgisi terimleri sözlüğü. Dergâh Yayınları.
• Toparlı, R. (1992). Harezm Türkçesi. Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Yayınları.
• Toparlı, R.  Vural, H. (2007). Harezm Türkçesi. Öncü Basımevi.
• Uzun, T. (2012). Arapça sarf-nahiv terimleri sözlüğü. Kitap Dünyası Yayınları.
• Yelten, M.  Açıkgöz, H. (2008). Kelime grupları. Ofset Yayıncılık.