THE CONCEPT OF EUPHEMISM AND NAME EXAMPLES FROM THE TARAMA SÖZLÜĞÜ

Öz

This study examines the use of euphemism as both a linguistic and sociocultural strategy in Turkish. Euphemisms are used to replace words or expressions that may be considered offensive, disturbing, or socially inappropriate with milder, more acceptable alternatives. By doing so, speakers seek to avoid embarrassment, protect social dignity, and maintain harmony within the community. The data for this research were derived from the Tarama Sözlüğü of the Turkish Language Association, which contains examples from texts dating from the 13th to the early 20th centuries. Adopting a descriptive approach, the study classifies euphemistic expressions thematically and analyzes their semantic domains and functions. The findings indicate that euphemisms are predominantly used in relation to the body, death, sexuality, and social status. Evaluated within their historical context, these expressions not only reveal semantic change over time but also reflect the society's cultural values and moral sensitivities. Overall, the study concludes that euphemism is a multilayered discursive device that both conceals and reveals meaning, demonstrating that language functions not merely as a communicative tool but also as a social mechanism mirroring cultural norms and collective identity.

Anahtar Kelimeler

• Euphemism
• Tarama Sözlüğü
• Taboo
• Pleasant Naming
• Euphemistic Expression

ÖRTMECE KAVRAMI VE TARAMA SÖZLÜĞÜ AD ÖRNEKLERİ

Öz

Bu çalışma, örtmece (euphemism) kullanımı üzerine odaklanmakta ve örtmeceleri hem dilsel hem de toplumsal bir strateji olarak ele almaktadır. Örtmece, doğrudan söylenmesi sakıncalı ya da rahatsız edici kabul edilen kavramların daha yumuşak, dolaylı veya toplumsal olarak kabul gören ifadelerle aktarılmasıdır. Örtmece kullanımı, özellikle ölüm Bireyler, toplumdaki saygınlıklarını zedelememek, mahcubiyet yaratmamak ya da sosyal uyumu bozmamak adına daha örtük ve kabul edilebilir ifadeleri tercih eder. Bu makaledeki veriler, Türk Dil Kurumu’nun derlem kaynaklarından biri olan Tarama Sözlüğü’nden tespit edilmiştir. 13. yüzyıldan 20. yüzyıl başlarına kadar uzanan metinlerde yer alan örtmeceler, yalnızca bireysel anlatımı değil, aynı zamanda dönemin kültürel değer yargılarını da yansıtır. Araştırmada betimsel bir yöntem izlenmiş, Tarama Sözlüğü’ndeki veriler tematik açıdan sınıflandırılarak örtmecelerin anlam alanları ve işlevleri belirlenmiştir. Süreç boyunca örtmece örnekleri tarihsel bağlamı içinde değerlendirilmiş, anlam değişimleri ve kültürel yansımalar karşılaştırmalı biçimde incelenmiştir. Elde edilen bulgular, örtmecelerin özellikle beden, ölüm, cinsellik ve toplumsal statü gibi alanlarda yoğunlaştığını; bu kullanımın dilin yalnızca bir iletişim aracı olmadığını, sosyal ilişkileri düzenleyen ve kültürel değerleri yansıtan bir yapılar bütünü olduğunu da ortaya koyduğunu göstermektedir. Bu bağlamda örtmece hem bireyin hem de toplumun dilsel yüzünü koruyan, anlamı gizlerken aynı zamanda açığa çıkaran çok katmanlı bir söylem aracıdır.

Anahtar Kelimeler

• Örtmece
• Tarama Sözlüğü
• Euphemism
• Tabu
• Güzel adlandırma

Kaynakça

1. Akbulak, Ö. (2025). Bâbürnâme’de ölüm kavramını karşılayan örtmeceler. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 26(48), 85–98. https://doi.org/10.21550/sosbilder.1508291
2. Akdemir, Y. (2019). Nehcü’l-Feradis’te yer alan örtmeceler üzerine. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 23, 79–94.
3. Aksan, D. (1998). Her yönüyle dil. Türk Dil Kurumu.
4. Allan, K., & Burridge, K. (1991). Euphemism & dysphemism: Language used as shield and weapon (1st ed.). Oxford University Press.
5. Bilginer, H. (2001). Batı dillerinde ve Türkçede güzel adlandırmalar. Türk Dili, 598, 441–445.
6. Buçukcu, Z. (2025). Ölümün yüzleri: Evliya Çelebi Seyahatnamesi’nin I. cildinde ölüm ifadeleri. Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature, 11(2), 171–187. https://doi.org/10.20322/littera.1625958.
7. Burridge, K. (2012). Euphemism and language change: The sixth and seventh ages. Lexis. Journal in English Lexicology, 7, 65-92. https://doi.org/10.4000/lexis.355
8. Candan Kanar, C. (2025). Meslek Tanımlarında Çince Örtmece Sözler ve Türkçe Anlam Yansımaları: Dilsel ve Semantik Bir İnceleme. World Language Studies, 5(1), 22-42.

9. Çabuk Çiftoğlu, A. (2015). Türkçede örtmece sözlerin oluşum yolları. MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi, 4(5), 136–160.
10. Çakır, E. (2024). Toplumsal uygulama ve ritüellerde negatif bir rit olarak kadınlık hâli: Menstrüel döngü. Milli Folklor, 18(144), 28–39. https://doi.org/10.58242/millifolklor.1343805
11. Demirci, K. (2008). Örtmece (euphemism) kavramı üzerine. Milli Folklor, 10(77), 21–34.
12. Fernández, E. C. (2005). Euphemistic strategies in politeness and face concerns. Pragmalingüística, 13, 77-86. https://doi.org/10.25267/pragmalinguistica.2005.i13.05
13. Fernández, E. C. (2006). The language of death: Euphemism and conceptual metaphorization in Victorian obituaries. Finnish Journal of Linguistics, (19), 101-130.
14. Gómez, M. C. (2009). Towards a new approach to the linguistic definition of euphemism. Language Sciences, 31(6), 725-739. https://doi.org/10.1016/j.langsci.2009.05.001
15. Güngör, A. (2010). Tabu-örtmece (euphemism) sözler üzerine. Journal of Turkish Research Institute, 12(29), 69–93. https://doi.org/10.14222/Turkiyat732
16. Holder, R. W. (2003). Oxford Dictionary of Euphemisms: How Not to Say What You Mean (3rd ed.). Oxford University Press.
17. Karabulut, F., & Ospanova, G. (2013). Örtmece sözlerin mantığı: Kazak Türkçesi ile Türkiye Türkçesinde karşılaştırmalı model analizi. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi, 2(2), 122–146. https://doi.org/10.7884/teke.156
18. Karataş, T. (2001). Ansiklopedik edebiyat terimleri sözlüğü. Perşembe Kitapları.
19. Kayalık Şahin, D. (2024). Edebî bir üslup olarak ölümün ilintili anlatımı: Hadâ’iku’l Hakâ’ik fî Tekmîleti’ş-Şakâ’ik örneği. Hikmet - Akademik Edebiyat Dergisi, (Ali Emîrî Özel Sayısı), 374–426. https://doi.org/10.28981/hikmet.1475978
20. Killi, G. (2006). Hakas Türkçesinde tabu sözler ve örtmece. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 3(3), 50–65.
21. Kristeva, J. (2014). Korkunun güçleri (Çev. N. Tutal) (2. Basım). Ayrıntı Yayınları.
22. Merriam-Webster. (2025). Euphemism. In Merriam-Webster.com dictionary. Retrieved April 25, 2025, from https://www.merriam-webster.com/dictionary/euphemism
23. Oral, Z., & Cengiz, N. (2025). Bebek ve çocuk bakım ürünlerinin çevirisinde kültürel kodların çeviri sürecine etkisi. Çeviribilim ve Uygulamaları Dergisi, (TÜÇEVAS Özel Sayısı), 86–108. https://doi.org/10.37599/ceviri.1636495
24. Orozobayev, M., & Moldalieva, N. (2020). Kırgızcadaki kurt (börü) ile ilgili örtmece kelimeler. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi (HÜTAD), (32), 23–38. https://doi.org/10.20427/turkiyat.575585
25. Ospanova, G. (2015). Euphemism in the poetry of Necip Fazıl Kısakürek. Bilig, (75), 177–194.
26. Özden, H. İ. (2014). Türkiye Türkçesinde eş anlamlılık ve örtmece (tabu) kelimelerin eş anlamlılık içindeki yeri. Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Sosyal ve Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 2014(4), 160–165. https://doi.org/10.18493/kmusekad.40568
27. Polat, K., & Yılmaz, A. E. (2022). Dilde Ölümü Gölgelemek: Safâyî Tezkiresi’nde Ölümle İlgili Örtmeceler. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 6(3), 302-324. https://doi.org/10.34083/akaded.1147108
28. Pfaff, K.L., Gibbs, R.W., & Johnson, M.D. (1997). Metaphor in using and understanding euphemism and dysphemism. Applied Psycholinguistics, 18, 59-83. https://doi.org/10.1017/S0142716400009875
29. Pusmaz, H. (2024). Sehî Bey’in Heşt-Bihişt adlı tezkiresinde “ölüm” ile ilgili örtmeceler. Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 14(2), 445–458.
30. Sevinç, M., & Elmas, M. (2024). Şamanizm inancına bağlı bebek adlandırmaları. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (39), 307–314. https://doi.org/10.29000/rumelide.1471504
31. Türk Dil Kurumu. (2019). Aksoy, Ö. A., & Dilçin, C. (Haz.). Tarama sözlüğü (4. baskı). Türk Dil Kurumu Yayınları.
32. Türk Dil Kurumu. (2025, Mart 17). Güncel Türkçe Sözlük. https://sozluk.gov.tr/
33. Türkmen, F. (2009). Türkçedeki örtmece sözler. Karadeniz Araştırmaları, 23(23), 131–140.
34. Ullmann, S. (1972). Semantics: An introduction to the science of meaning. Basil Blackwell.
35. Üstüner, A. (2009). Örtmece sözlerle ilgili terimler. Turkish Studies, 4(8), 166–176. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.946
36. Way, D. (1985). “Euphemism and the Media”, in Enright D. (Ed.), Fair of Speech. The Uses of Euphemism (pp. 122-134), Oxford University Press.