MUHÂDARÂT’TA ROMAN OKUMA ÜZERİNE BİR ÇALIŞMA

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 4, 1927 - 1938, 31.12.2025

Hülya Yıldız Bağçe

https://doi.org/10.37999/udekad.1760118

Öz

Bu çalışma on dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısında Osmanlı toplumunda roman okumanın kültürel normlar üzerindeki etkisini incelemektedir. Bu dönemde, kadınların eğitim imkânları ve eğitimin önemine dair farkındalık arttıkça, genişleyen bir kadın okuyucu grubu da oluşmaya başladı. Bu önemli değişim hem kadınların basılı ve edebi platformlarda daha fazla yazmaya ve okunmaya başlamasını hem de özellikle roman okumanın kadınlar üzerindeki etkileri üzerine endişeleri arttırdı. Bu makalede, bu dönemin Osmanlı toplumunda roman okumanın nasıl görüldüğü ve roman okuyan kurgusal kadın karakterlerin, toplumdaki roman okuma konusundaki algıyı nasıl sorguladığı araştırılmaktadır. Çalışmada, önce on dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısında kadınların romanlarla ilişkisinin nasıl algılandığı incelenmektedir. Sonra da Fatma Aliye Hanım’ın ilk romanı Muhâdarât (1891)’da kadınların roman okumalarına dair toplumsal endişelerin nasıl ele alındığı tartışılmaktadır. Kadın okuyucu karakterler üzerinden, Muhâdarât romanının kadınların roman okuma meselesini onları güçlendiren bir aktivite olarak kodladığı iddia edilmektedir.

Anahtar Kelimeler

Kadın Okuyucular , Roman Okumak , Fatma Aliye Hanım , Muhâdarât

A STUDY OF NOVEL READING IN MUHÂDARÂT

Öz

This study examines the impact of novel reading to understand how literacy shaped cultural norms, considering the institutions that promoted reading in late Ottoman society. As opportunities for women's education expanded and the Ottoman elite's awareness of its importance grew, a larger female readership emerged. This shift brought both an increased literary presence for women and concerns about the influence of novel-reading on women. In this article, I aim to explore how novel reading was viewed in late Ottoman society and the role that fictional portrayals of women readers played in both reinforcing and challenging perceptions of novel reading. First, the perception of women’s engagement with novels in the late nineteenth-century Ottoman Empire is examined. Next, how Fatma Aliye Hanım addresses concerns about women reading novels in Muhâdarât (1891) is discussed. Muhâdarât is the first text written by a female writer that openly engages with the perception of the dangerous effects of reading, particularly novel reading, on women. It is argued that, by providing positive fictional representations of the woman reader, Muhâdarât encodes women’s education and the reading of novels as means of empowerment.

Anahtar Kelimeler

Women Readers , Novel Reading , Fatma Aliye Hanım , Muhâdarât

Kaynakça

• Adıvar, H. E. (1926). Memoirs. John Murray.
• Ahmet Mithat. (1998). Ahmet Mithat.Fatma Aliye Hanım: Osmanlı Kadınının Sesi; Fatma Aliye Hanım yahut Bir Muharrire-i Osmaniyenin Neşeti. (M. Galin, Ed). İsis Yayıncılık.
• Andı, M. F. (1995). Ara Nesil Şairi Mehmed Celal (Hayatı-Görüşleri-Şiirleri). Alfa.
• Argunşah, H. (2016). Kadın ve Edebiyat. Babasının Kızı Olmak. Kesit Yayınları.
• Aslan Cobutoğlu, S. (2019). Tanzimat Dönemi Tercüme Faaliyeti İçerisinde Fatma Aliye Hanım ve Meram Tercümesi. In Ş. Çağın, D. Maktal Canko (Eds.), Türk Kültürü ve Edebiyatında Kadın, (pp. 91-114). Ege Üniversitesi Yayınları.
• Berkes, N. (1964). The Development of Secularism in Turkey. McGill University Press.
• Bratlinger, P. (1998). The Reading Lesson: The Threat of Mass Literacy in Nineteenth-Century British Fiction. Indiana University Press.
• Davidson, C. N. (1986). Revolution and the Word: The Rise of the Novel in America. Oxford University Press.
• Fatma Aliye. (1898). “Zevce.” Hanımlara Mahsus Gazete, no. 186, p. 4.
• Fatma Aliye Hanım. (1996). Muhâdarât. (H. E. Aşa, Ed.). Enderun Kitabevi.
• Fatma Aliye. (2002). Hayattan Sahneler (Levâyih-i Hayât). (T. Gençtürk Demircioğlu, Transcribed and edited). Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi.
• Fatma Aliye. (2002). Udi. (F. R. Tuncor, Ed.). Selis Kitapları.
• Fatma Aliye. (2005). Enin. (T. Gençtürk Demircioğlu, Transcribed and edited). Boğaziçi Ünivesitesi Yayınevi.
• Fatma Aliye. (2007). Refet. (N. Çetin, transcribed). L & M Yayınları.
• Fatma Fahrünnisa. (Teşrin-i Evvel 1311). Romanlar ve Tiyotralar. Hanımlara Mahsus Gazete, Sayı 16, 2-3. Flint, K. (1993). The Woman Reader, 1837-1914. Oxford University Press.
• Fortna, B. C. (2002). Imperial Classroom: Islam, the State and Education in the Late Ottoman Empire. Oxford University Press.
• Foster, H. W. (1987). The Coquette. Oxford University Press.
• Gece, İ. (2014). Hanımlara Mahsus Gazete’de Edebî Faaliyet [Master’s Thesis, İstanbul University]. Ulusal Tez Merkezi.
• Gençtürk Demircioğlu, T. (2010). Hayattan Kurmacaya: Fatma Aliye Hanım’ın Dört Romanında Metinlerarası İlişkiler. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 13, 104-109.
• Gürbilek, N. (2004). Kör Ayna, Kayıp Şark. Edebiyat ve Endişe. Metis Yayınları.
• Karaca, Ş. (2011). Fatma Aliye Hanım’ın Türk Kadın Haklarının Düşünsel Temellerine Katkıları. Karadeniz Araştırmaları, 31, 93-110.
• Kefeli, E. (2005). Evliliği Sorgularken: Levâyih-i Hayat. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, 12, 191-2004.
• Kızıltan, M. (Ed.). (1993). Fatma Aliye Hanım: Yaşamı-Sanatı-Yapıtları ve Nisvan-ı İslam. Mutlu Yayıncılık.
• Kudret, C. (2004). Türk Edebiyatında Hikaye ve Roman 1: 1859-1910 Tanzimattan Meşrutiyet’e Kadar. Dünya Yayınları.
• Moran, B. (1985). Tanzimattan Cumhuriyet’e Roman. In Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi. Vol. 2 (pp. 409-418). İletişim Yayınları.
• Moran, B. (1998). Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış. Vol. 1. İletişim Yayınları.
• Özön, M. N. (1938). Namık Kemal ve İbret Gazetesi. Remzi Kitabevi.
• Rıza Nur. (1967). Hayat ve Hatıratım. Altındağ Yayınevi.
• Somel, S. A. (2001). The Modernization of Public Education of the Ottoman Empire 1839-1908. Islamization, Autocracy, and Discipline. Brill.
• Uşaklıgil, H. Z. (n.d.). Kırk Yıl. İnkılâp Kitabevi.
• Vaka, D. [Mrs. Kenneth Brown]. (1910). Haremlik: Some Pages from the Life of Turkish Women. Houghton Mifflin.
• Yıldız, H. (2008). Literature as Public Sphere: Gender and Sexuality in Ottoman Turkish Novels and Journals (Unpublished doctoral dissertation). University of Texas at Austin.