ÜLKÜ TAMER’İN ALLEBEN ÖYKÜLERİ’NDE MESLEKLER, TAŞRA KÜLTÜRÜ VE KOLEKTİF HAFIZA

Öz

Taşra kültürü bağlamında Ülkü Tamer’in Alleben Öyküleri’ne (1991) odaklanan bu çalışma, eserde yer alan meslekleri Maurice Halbwachs’ın kolektif hafıza kuramı çerçevesinde incelemektedir. Mesleklerin yalnızca ekonomik faaliyetleri değil; aynı zamanda sosyal ilişkileri, kültürel pratikleri ve taşra dinamiklerini yansıttığı savından hareket edilmiştir. Öykülerde tespit edilen mesleklerin toplumsal gerçeklikle ilişkisini ortaya koymak amacıyla Uluslararası Standart Meslek Sınıflaması’ndan (ISCO) yararlanılmıştır. Ardından, öykülerin anlatı zamanı ile yazılış dönemi birlikte değerlendirilerek bu mesleklerin çizdiği Gaziantep panoramasının şehrin tarihî meslek yapılanmasıyla ne ölçüde örtüştüğü tartışılmıştır. Meslek temsilleri karakter inşası, sosyal çevre bağlantıları ve yerel kültürün aktarımı bağlamında ele alınmıştır. Kişilerin mesleklerinin betimleniş biçimleri, bu kimliklerin şehir kültürüne yansımaları ve Tamer’in meslekleri hem öykü kişileri arasındaki ilişkileri kurmak hem de Gaziantep’in tarihini somutlaştırmak için nasıl araçsallaştırdığı üzerinde durulmuştur. Mesleklerin anlatı içinde çoğu zaman geçmişe yapılan göndermeler, anımsamalar ya da popüler kültür referansları aracılığıyla dolaylı biçimde sunulması, Halbwachs’ın kolektif hafıza kuramı doğrultusunda değerlendirilmiştir. Özellikle esnaflık, el zanaatları, sahne sanatları, basın-yayın ve hizmet sektörüne ait meslekler etrafında kurgulanan öykülerin kolektif hafıza yanında otobiyografik ve tarihî hafızayı nasıl içerdiği gösterilmiştir. Sonuç olarak Alleben Öyküleri’nde mesleklerin yalnızca ekonomik uğraşlar değil; aynı zamanda taşra kültürünü yapılandıran, kolektif hafızayı şekillendiren ve kuşaklar arasında sürdürülmesini mümkün kılan anlatı öğeleri olarak konumlandığı vurgulanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Ülkü Tamer
• Alleben Öyküleri
• edebiyat sosyolojisi
• kolektif hafıza
• taşra kültürü

OCCUPATIONAL REPRESENTATIONS, SMALL-TOWN CULTURE, AND COLLECTIVE MEMORY IN ÜLKÜ TAMER’S ALLEBEN STORIES

Öz

Focusing on Ülkü Tamer’s Alleben Stories (1991) within the context of provincial culture this study analyzes the occupational representations in the work through the lens of Maurice Halbwachs’s theory of collective memory. It is based on the premise that occupations reflect not only economic activities but also social relations, cultural practices, and the broader dynamics of small-town life. To reveal the relationship between the occupations depicted in the stories and the social realities they mirror, the study employs the International Standard Classification of Occupations (ISCO). By examining both the narrative time of the stories and their historical context of composition, it discusses the extent to which the occupational panorama of Gaziantep constructed in the narratives aligns with the city’s historical occupational structure. Occupational representations are analyzed in terms of character construction, social network affiliations, and the transmission of local culture. Particular attention is given to how occupational identities are described, how they resonate within urban culture, and how Tamer utilizes occupations as narrative devices to mediate interpersonal relationships and concretize the historical memory of Gaziantep. The indirect and frequent presentation of occupations, through reminiscences, references to the past, or allusions to popular culture, is interpreted in accordance with Halbwachs’ conceptualization of collective memory. Furthermore, the study illustrates how stories centered on trades, handicrafts, performing arts, print media, and the service sector intertwine collective memory with autobiographical and historical remembrance. In conclusion, it argues that the occupations in Alleben Stories function not merely as economic activities, but as narrative components that structure provincial culture, shape collective memory, and sustain its continuity across generations.

Anahtar Kelimeler

• Ülkü Tamer
• Alleben Stories
• sociology of literature
• collective memory
• provincial culture

Kaynakça

1. Ak, M. (2014). Divan şiirinde taşra kullanımları ve divan şairinin taşrası. İstem, (24), 85-102. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/260953
2. Akbaş, E. (2019). Mısır filmlerinin Türk sinemasında yarattığı etki. Etkileşim, 4, 276-284. https://doi.org/10.32739/etkilesim.2019.4.74
3. Akbayır, S. (20 Mart 2014). Şair hikâyeleri. Artful Living. 8 Aralık 2025’te erişildi, https://www.artfulliving.com.tr/edebiyat/sair-hikyeleri-sairin-pavyonu-i-1002
4. Akbulut, M. (2020). Türk halk edebiyatında eşek [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Pamukkale Üniversitesi.
5. Akpınar, B. (2025, Ocak 4). Ferdi Tayfur: Bir isimle şekillenen Türkiye. Yeni Arayış. https://www.yeniarayis.com/yazi/ferdi-tayfur-bir-isimle-sekillenen-turkiye-9778
6. Altaş, F. (2017). Sevgiyle tutunmak. CORE Açık Erişim Arşivi. 1 Eylül 2025 tarihinde erişildi, https://files.core.ac.uk/download/pdf/162020677.pdf
7. Aydoğan, B. (2010). Ülkü Tamer’in Alleben Anıları ile Alleben Öyküleri’ndeki Antep. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 19(3), 183-195. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/50638
8. Bora, T. (2005). Taşralaşan ve taşrasını kaybeden Türkiye. İçinde T. Bora (Ed.), Taşraya bakmak (ss. 37-66). İletişim Yayınları.

9. Bulut, D. (2007). Türk edebiyatında ‘taşra’ [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi.
10. Connerton, P. (1999). Toplumlar nasıl anımsar? (A. Şenel, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
11. Coşkun, A. K. (2020). 2000 sonrası Türk romanında taşra söyleminin inşası [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Üniversitesi.
12. Cuma, A. (2009). Edebiyat sosyolojisi ve karşılaştırmalı edebiyat bilimi sanat ve bilimin sınır ötesi etkileşimi. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 22, 81-94. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1724344
13. Çelik, C. (2017). Taşrayı anlamak: Dönüşen taşra tasavvuru. İçinde K. Alver (Ed.), Taşra halleri (ss. 27-41). Çizgi Kitabevi.
14. Çiğdem, A. (2005). Taşra karalaması: Küçük bir sosyolojik deneme. İçinde T. Bora (Ed.), Taşraya bakmak (ss. 101-114). İletişim Yayınları.
15. Doğanay, M. M. & Aktaş, K. (2023). Türkiye’de sinema sektörünün geçmişi; bugünü ve yarını: Karşılaştırmalı bir çalışma. Süleyman Demirel Üniversitesi Vizyoner Dergisi, 14(37), 334-354. https://doi.org/10.21076/vizyoner.1133087
16. Ergül, M. S. (2009). Türk şiirinde taşra: 1859-1959 [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Bilkent Üniversitesi.
17. Erkan, S. (2011). Köçek tipinin uluslararası kökeni üzerine bir deneme. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Türkoloji Dergisi, 18(1), 223-240. https://doi.org/10.1501/Trkol_0000000211
18. Göktürk Çetinkaya, S. (2020). Süreyya Gazinosu / Gece Kulübü / Restoranı, Türkiye Turizm Ansiklopedisi. 8 Aralık 2025’te erişildi, https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/sureyya-gazinosu-gece-kulubu-restorani--6370
19. Günay, A, M. & Yetkiner, B. (Mayıs 2022). Taşrada sinema deneyimi: Gaziantep örneği. Middle Black Sea Journal of Communication Studies, 7(1), 29-50. https://doi.org/10.56202/mbsjcs.1099581
20. Halbwachs, M. (2016). Hafızanın toplumsal çerçeveleri (B. Uçar, Çev.). Heretik Yayınları.
21. Halbwachs, M. (2017). Kolektif hafıza (B. Barış, Çev.). Heretik Yayınları.
22. International Labour Organization (t.y.). ISCO (International standard classification of occupations). 1 Ağustos 2025 tarihinde erişildi, https://ilostat.ilo.org/methods/concepts-and-definitions/classification-occupation/
23. Kalkan, R. G. (2022). Ülkü Tamer: Güneşle yıkanan umut denizi. Gazikültür Yayınları.
24. Kanter, M. F. (2025). Ülkü Tamer’in Alleben Öyküleri’nde şehrin ‘öteki’ yüzleri. Folklor/Edebiyat, 31(124), 981-998. https://doi.org/10.22559/folklor.4898
25. Karadağ, M. (2011). Gaziantep’te kentsel mekânın ve kültürel coğrafyanın değişimi. İçinde M. N. Gültekin (Ed.), “Ta ezelden taşkındır” Antep (ss. 393-411). İletişim Yayınları.
26. Karalar, E. (30 Mart 2023). “Ülkü Tamer toprakları”nda bir neşeli gezinti. T24. 1 Eylül 2025 tarihinde erişildi, https://www.k24kitap.org/ulku-tamer-topraklarinda-bir-neseli-gezinti-4054
27. Komser, N. (2018). Meslek folkloru bağlamında çerçiler. Erdem, 75, 167-182. https://doi.org/10.32704/erdem.496793
28. Koşar, A. F. & Kıran, Ö. (2025). Popüler kültür ve eğlence kültürünün dönüşümü. Uluslararası Dil Edebiyat ve Kültür Araştırmaları Dergisi, 8(3), 1450-1468. https://doi.org/10.37999/udekad.1705618
29. Köse, A. & Yılmaz, Y. (2011). Öğretmen adaylarının okuma tutumlarının farklı değişkenlere göre değerlendirilmesi. 1. Uluslararası Türkçe Eğitimi Öğrenci Kongresi Bildirileri (ss. 186-195). Gazi Üniversitesi.
30. Liman, A. S. (2014). Gaziantep’te sinema, seyir ve seyirci (1923-1980). İstanbul Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, 2(47), 97-124. https://dergipark.org.tr/tr/pub/iuifd/issue/22897/245092
31. Özdal, A. (2023). Gaziantep esnaf kültüründe atasözleri. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (37), 274-284. https://doi.org/10.29000/rumelide.1405718
32. Özdemirci, İ. C. N. (Mart 2024). Muhayyel bir yoksunluk mekanının ı̇nşasına reddiye; taşralar ve Cumhuriyet. Tezkire, 33(87), 73-92. https://tezkiredergisi.org/wp-content/uploads/2024/05/TEZKIRE-87.-sayi-73-92.pdf
33. Öztürk, M. (2016). Klasik Türk şiirinde merkez ve taşra. Kadim Yayınları.
34. Öztürk, M. (Mart 2024). Taşra vardır taşralardan dışarı: Divan şiiri aynasında merkezler ve taşralar. Tezkire, 33(87), 109-135. https://tezkiredergisi.org/wp-content/uploads/2024/05/TEZKIRE-87.-sayi-109-135.pdf
35. Özyıldırım, M. (2008). Türkiye’nin Batılılaşma süreci ve Mısır filmlerine getirilen Arapça yasağı. Eskiyeni, 8, 115-123. https://dergipark.org.tr/tr/pub/eskiyeni/issue/37283/433556
36. Özyılmaz, Ö. (2022). Türkiye’de taşraya sesli sinemanın gelişi (1930-1945). Galatasaray Üniversitesi İletişim Dergisi, 37, 7-33. https://doi.org/10.16878/gsuilet.1190660
37. Pekdemir, M. (2005). Taşranın ‘taşı toprağı altın’da ne vardır?. İçinde M. N. Gültekin (Ed.), “Ta Ezelden Taşkındır” Antep (ss. 77-99). İletişim Yayınları.
38. Şenderin, Z. (2011). Türk romanında taşra: Toplumsal yapılanma, aydınlar ve yabancılaşma. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Türkoloji Dergisi, 18(2), 115-136. https://doi.org/10.1501/Trkol_0000000228
39. Tamer, Ü. (1997). Alleben anıları. AD Yayıncılık.
40. Tamer, Ü. (2020). Alleben öyküleri. Ketebe Yayınları.
41. Tuncer, M. & Taşpınar, M. (2004). Meslek standartları ve çeşitli mesleki sınıflama sistemleri. Fırat Üniversitesi Doğu Anadolu Bölgesi Araştırmaları Dergisi, 2(3), 1-10. https://dergipark.org.tr/tr/pub/fudad/issue/47007/590452
42. Wellek, R. & Warren, A. (1993). Edebiyat teorisi (Ö. F. Huyugüzel, Çev.). Akademi Kitabevi.
43. Yağız, N. (2015). Türkiye’de gösterilen Mısır filmlerinin Türk sinemasına etkileri. The Journal of Social Sciences, 2(3), 90-101. http://dx.doi.org/10.16990/SOBIDER.58
44. Zengin, H. S. (2009). Modernleşme sürecinde iktidar-taşra ilişkileri: Türk edebiyatında “taşra” [Yayımlanmamış doktora tezi]. Gazi Üniversitesi.