TÜRK TİYATROSUNDA “İKİNCİ CİNSİYET” KAVRAMI: ÜLKER KÖKSAL’IN ÂDEMİN KABURGA KEMİĞİ OYUNU

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 4, 1902 - 1913, 31.12.2025

Senem Üstün Kaya

https://doi.org/10.37999/udekad.1793523

Öz

Türkçede “feminizm” kavramı, 1960'ların Batı feminizminin etkisiyle 1980 sonrasında Türk kültüründe öne çıkmıştır. Batı kültüründe "ikinci dalga" feminizmine damgasını vuran Simone de Beauvoir, İkinci Cinsiyet (1949) adlı çığır açan kitabında, ataerkil baskının kadınlar üzerindeki yıkıcı etkisini açıklamıştır. Yıkıcı erkek ideolojisini ve kadınlar üzerindeki ataerkil baskıyı ele alan ve örnekleyen Simone de Beauvoir'ın kitabı, yayımlandığı günden bu yana dünya edebiyatında yadsınamaz bir etkiye sahiptir. Bu çalışmanın amacı, Ülker Köksal'ın Âdem'in Kaburga Kemiği adlı oyununu, Simone de Beauvoir'ın The Second Sex (İkinci Cinsiyet) kitabındaki fikir ve kuramları perspektifinden incelemektir. Beauvoir, kadınlığın biyolojik olguların sonucu değil, kültürel ve tarihsel süreçlerle biçimlenen bir durum olduğunu belirtirken, ataerkil ideolojinin kadınlara yüklediği ikincil rolü eleştirir. Ülker Köksal'ın oyunu birçok bakımdan Beauvoir'ın fikirlerini anımsatıyor. Örneğin, oyunda, başkahraman Güzin hem ailesinin hem de ataerkil sistemin kendisine yüklediği sorumluluklardan kaçamadığı ve özerk bir birey olarak hareket edemediği için, yazar olma gibi en büyük hayalinden bile vazgeçmek zorunda kalır. Âdem’in Kaburga Kemiği oyununun analiz kısmı, kadınların bireysellik arayışındaki mücadelesini vurgulamak için üç ana başlık altında toplanmıştır: çocukluk çağındaki kadınlar, anne ve eş olarak kadınlar ve iş gücündeki kadınlar. Çalışma, 1980 sonrası Türk kültüründe kadınların, Simone de Beauvoir'ın tanımladığı gibi hem özel hem de kamusal alanda "ikinci cinsiyet" olarak konumlandırıldığı sonucuna varmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Türk tiyatrosu , Âdem’in Kaburga Kemiği , Simone de Beauvoir , bireysellik , ikinci cinsiyet

THE “SECOND SEX” CONCEPT IN TURKISH THEATRE: ÜLKER KÖKSAL’S PLAY ÂDEM’İN KABURGA KEMİĞİ (ADAM’S RIB)

Öz

The concept of “feminism” became prominent in Turkish culture after 1980, influenced by Western feminism in the 1960s. Simone de Beauvoir, who marked the “second wave” of feminism in Western culture, clarified the destructive impact of patriarchal oppression on women in her groundbreaking book The Second Sex (1949). By engaging with and exemplifying the devastating male ideology and patriarchal oppression of women, Simone de Beauvoir’s book has had an undeniable impact on world literature since its publication. The purpose of this study is to examine Ülker Köksal's play Âdem’in Kaburga Kemiği (Adam's Rib) through the perspective of Beauvoir's ideas and theories in The Second Sex. While Beauvoir states that womanhood is not the result of biological facts but a condition, shaped through cultural and historical processes, she critiques the subordinate role that patriarchal ideology attributes to women. Ülker Köksal’s play recalls Beauvoir’s ideas in many ways. In the play, the protagonist Güzin must abandon even her greatest aspiration of becoming a writer, as she is unable to escape the responsibilities imposed on her by both her family and the patriarchal system, nor can she act as an autonomous individual. The analysis is grouped into three main headings to underscore women's struggle to find individuality: women in childhood, women as mothers and wives, and women in the workforce. The study concludes that women in Turkish culture after 1980 have been positioned as the “second sex”, as described by Simone de Beauvoir, in both private and public spheres.

Anahtar Kelimeler

Turkish theatre , Âdem’in Kaburga Kemiği (Adam , Simone de Beauvoir , individuality , the second sex

Kaynakça

• Ağırman, C. (2001). Kadının yaratılışı. Rağbet Yayınları.
• Atan, M. (2015). Radikal feminizm: “Kişisel olan politiktir” söyleminde aile. Jemsos Dergisi, 1(2), 1–21.
• Beauvoir, S. (2011). The second sex. Vintage Books.
• Coşkuner, C. (2013). Simone de Beauvoir’ın özgürlük anlayışı (Yayın No. 344864) [Yüksek lisans tezi, Atatürk Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Köksal, Ü. (1975). Oyun yazarının topluma karşı sorumlulukları ve tiyatronun toplumsal sınırları [Tam metin]. (Yazarın Türk Tiyatro Kongresi için hazırladığı bu bildiri, yazarın kişisel arşivinden alınmış bir belgedir).
• Köksal, Ü. (1980). Âdem’in kaburga kemiği. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Köksal, Ü. (1994). Oyunlarımdaki bazı kadın kimlikleri. Ankara Üniversitesi DTCF Tiyatro Araştırmaları Dergisi, 11, 21–35.
• Maden, S. (2007). Yaşamını tiyatro serüvenine adamış bir Cumhuriyet kadını: Ülker Köksal’la tiyatro üzerine bir söyleşi. Tiyatro Araştırmaları Dergisi, 24, 203–227.
• Sönmez, A. (2006, Eylül). Feminist tiyatronun ayrı bir tür olarak ortaya çıkışı. Feministe, 26. https://feminisite.net/index.php/2006/09/feminist-tiyatronun-ayri-bir-tur-olarak-ortaya-cikisi/
• Şen, C. (2011). Feminist Edebiyat Eleştirisi ve Nihan Kaya’nın “Gelin” Hikayesinin İncelenmesi. Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 9(2), 448-458.
• Şener, S. (1973). Cumhuriyet dönemi kadın oyun yazarları. Tiyatro Araştırmaları Dergisi, 4 (4), 31-44.
• Şener, S. (1984). Türk tiyatrosunda aile. In E. Türköz (Ed.), Türkiye’de ailenin değişimi (ss. 28-29). Maya Yayıncılık.
• Şener, S. (2002). Ülker Köksal’ın oyun yazarlığı. In Ü. Köksal, Toplu oyunlar. Mitos Boyut Yayınları.
• Tütak, M. (2016). Ülker Köksal’ın tiyatrolarında kadın ve kadın sorunları. [Yüksek lisans tezi]. Yüzüncü Yıl Üniversitesi.
• Üçler, F. (2009). Ülker Köksal’ın hayatı-sanatı-eserleri. [Yüksek Lisans Tezi]. Selçuk Üniversitesi.
• Varlı, G. (2010). Üçüncü tiyatro ve Türkiye’de kadın tiyatroları. [Yüksek lisans tezi]. Ankara Üniversitesi.
• Woolf, V. (1945) A room of one’s own. Penguin Books.