"ÇEKİRDEK" KELİMESİNİN KLASİK TÜRK ŞİİRİNDE KULLANIMI ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME

Öz

Çekirdek kelimesinin klasik Türk şiirindeki kullanımını ortaya koymak amacıyla hazırlanan bu çalışma ile 14.-19. yüzyıllarda kaleme alınmış ulaşılabilen Dîvânlar, mesneviler ve aynı yüzyıllarda yazıya geçirilmiş mecmualar taranmıştır. Önemli bir bölümünü e-kitapların ve lisansüstü tezlerin oluşturduğu 250 civarında çalışmanın taranması neticesinde, çekirdek kelimesini ihtiva eden toplam 38 beyit tespit edilmiştir. Söz konusu beyitlerin büyük bir kısmında kelimenin “meyve çekirdeği” ve “eskiden kuyumcuların kullandığı beş santigram ağırlığındaki ölçü” anlamlarında kullanıldığı görülmüştür. Ayrıca çekirdeğin bir atasözü ile çeşitli deyimlerin yapısına katılarak şiirlerde yer aldığı da belirlenmiştir. Yapılan çalışmada çekirdek kelimesinin şiirlerde taşıdığı anlamlar ve “çekirdek eksiği olmamak, iki dirhem bir çekirdek, çekirdekten yetişmek, çekirdeğini çıkarmak” deyimleri ile “Çekirdek ne ekersen anı bitirir.” atasözü tanık metinlerin rehberliğinde açıklanmıştır. Bu sırada çekirdek kavramı etrafında kurulan hayallere de yer verilerek klasik Türk şiirinde çekirdeğin nasıl ele alındığı ve hangi benzetmelere konu olduğu ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Klasik Türk şiiri
• çekirdek
• iki dirhem bir çekirdek
• çekirdekten yetişmek
• çekirdeğini çıkarmak

AN EVALUATION OF THE USE OF THE WORD “CEKIRDEK (CORE, SEED)” IN CLASSICAL TURKISH POETRY

Öz

With this study, which was conducted to reveal the use of the word cekirdek in classical Turkish poetry, available Divans and masnavis written in the 14th-19th centuries, and journals copied in the same centuries, were scanned. As a result of scanning around 250 works, the majority of which consist of e-books and graduate theses, a total of 38 couplets containing the term cekirdek were identified. In most of the couplets in question, the term was used to mean “fruit kernel” and “the measure of five centigrams used by jewelers in the past”. In addition, it was determined that the term cekirdek was included in the poems by incorporating it in the structure of various idioms and a proverb. In the article, under the guidance of witness texts, the meanings of the word cekirdek in the poems, idioms “being equal in every sense, two dirhams and a seed, to be raised from the seed, extracting the seed” and the proverb “The seed gives you whatever you sow,” were explained. Meanwhile, dreams centered on the term cekirdek were included, revealing how the term was handled in classical Turkish poetry and the analogies in which it was used.

Anahtar Kelimeler

• Classical Turkish poetry
• core
• two dirhams and a seed
• to be raised from the seed
• extracting the seed

Kaynakça

1. Aksoyak, İ. H. (2018). Gelibolulu Mustafa Âlî Dîvânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-208602/gelibolulu-mustafa-ali-divani.html [Erişim Tarihi: 23.11.2025]
2. Akyel, N. Ş. (2019). Mecmua-i Süleyman Faik Efendi (1b-57a) (inceleme-metin). [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp [Erişim Tarihi: 14.11.2025]
3. Anar, M. Y. (2023). Mecmûa-i mirâciye-naat (Koyunoğlu 13669-metin-inceleme-mestap tasnifi). [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Düzce Üniversitesi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp [Erişim Tarihi: 15.11.2025]
4. Aydemir, Y. (2017). Ravzî Dîvânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-196580/ravzi-divani.html [Erişim Tarihi: 23.11.2025]
5. Ayverdi, İ. (2011). Kubbealtı lugatı, asırlar boyu târihî seyri içinde misalli büyük Türkçe sözlük. Kubbealtı Yayınları.
6. Bektaş, E. (2017). Muvakkit-zâde Muhammed Pertev Dîvânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-195828/muvakkit-zade-muhammed-pertev-divani.html [Erişim Tarihi: 23.11.2025]
7. Çakır, M. S. (2018). Yahyâ Nazîm Divanı (inceleme-tenkitli metin). [Yayımlanmış Doktora Tezi]. Sivas Cumhuriyet Üniversitesi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp [Erişim Tarihi: 18.11.2025]
8. Çakır, Z. V. (1998). Hevâyî (Abdurrahman, Kubûrî-zâde) Dîvânı’nın tenkidli metni ve incelenmesi. [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Trakya Üniversitesi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp [Erişim Tarihi: 04.11.2025]

9. Çavuşoğlu, M. (1971). Necâti Bey Dîvânı’nın tahlili. Millî Eğitim Basımevi.
10. DİB (t.y.). Kurʼân-ı Kerîm. Diyanet İşleri Başkanlığı. https://kuran.diyanet.gov.tr/mushaf/kuran-meal-1/araf-suresi-7/ayet-172/diyanet-isleri-baskanligi-meali-1 [Erişim Tarihi: 19.12.2025]
11. Ercilasun, A. B. & Akkoyunlu, Z. (2015). Kâşgarlı Mahmud Dîvânu Lugâti’t-Türk Giriş-Metin-Çeviri-Notlar-Dizin (2. baskı). Türk Dil Kurumu Yayınları.
12. Gıynaş, K. A. (2017). Pervâne Bey Mecmuası. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194492/pervane-bey-mecmuasi.html [Erişim Tarihi: 23.11.2025]
13. Gülensoy, T. (2007). Türkiye Türkçesindeki Türkçe Sözcüklerin Köken Bilgisi Sözlüğü Etimolojik Sözlük Denemesi I (A-N). Türk Dil Kurumu Yayınları.
14. Güler, Ö. F. (2021). XVI. yüzyılda kaleme alınmış manzum-mensur karışık bir eser: Fevrî Efendi’nin “Zeheb-nâme”si. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (23), 558-582. https://doi.org/10.29000/rumelide.949669 [Erişim Tarihi: 11.12.2025]
15. Gülhan, A. (2008). Divan şiirinde meyveler ve meyvelerden hareketle yapılan teşbih ve mecazlar. Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 3 (5), 345-375. DOI: http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.428
16. Güzel, A. (2021). Şehzâde Alaâddin Gaybî Kaygusuz Abdâl külliyatı (hayatı-eserleri-metin-sözlük-kaynaklar). Türk Dil Kurumu.
17. Güzeloğlu, H. (2025). Kütahyalı Rahîmî Divanı’nda meyveler. Uluslararası Dil, Edebiyat ve Kültür Araştırmaları Dergisi (UDEKAD), 8 (3), 1096-1112. DOI: https://doi.org/10.37999/udekad.1697066
18. Karacan, T. (1981). XVII. yüzyıl şairlerimizden Sâbit ve edisyon kritikli Divan metni. [Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi]. Atatürk Üniversitesi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp [Erişim Tarihi: 14.11.2025]
19. Kemikli, B. (1998). Sun῾ullâh-i Gaybî Divanı (inceleme-metin). [Yayımlanmış Doktora Tezi]. Ankara Üniversitesi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp [Erişim Tarihi: 17.11.2025]
20. Koca, T. (1967). Şevkî hayatı ve şiirleri. Çınar Matbaası.
21. Mengi, M. (2020). Mesîhî Dîvânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-272452/mesihi-divani.html [Erişim Tarihi: 23.11.2025]
22. Özdemir, F. M. (2015). Servet Dîvânı (inceleme-metin). [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. İstanbul Üniversitesi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp [Erişim Tarihi: 14.11.2025]
23. Özdemir, M. (2022). Nev῾îzâde Atâyî Hamsesi sözlüğü (bağlamlı dizin ve işlevsel sözlük). [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Manisa Celal Bayar Üniversitesi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp [Erişim Tarihi: 14.11.2025]
24. Pala, İ. (2011). İki Dirhem Bir Çekirdek. Kapı Yayınları.
25. Redhouse, J. W. (1890). A Turkish and English lexicon/kitâb-ı ma῾ânî-i lehce. Printed For The American Mission By A. H. Boyajian.
26. Sağlam, H. (2011). Abdî-i Karahisârî ve Dîvânı. [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Gazi Üniversitesi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp [Erişim Tarihi: 18.11.2025]
27. Saraç, M. A. Y. (2002). Emrî Dîvânı. Eren Yayıncılık.
28. Şemseddin Sami (2019). Kamus-ı Türkî. (3). Türk Dil Kurumu Yayınları.
29. Şentürk, A. A. (2017). Osmanlı şiiri kılavuzu II (bab-çüsteri). Osmanlı Edebiyatı Araştırmaları Merkezi Yayınları.
30. Şıvğın, H. (2021). İstanbul Arkeoloji Müzesi Kütüphanesi REV 240 numarada kayıtlı Mecmū῾a-i Eş῾ār (60b-90a) (inceleme-metin). [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Marmara Üniversitesi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp [Erişim Tarihi: 04.11.2025]
31. Takır, Ö. (2018). Ali Rıza Öge’nin kaydettiği şiir mecmuası üzerine tetkik (541.-700. sayfalar)-inceleme ve metin. [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Cumhuriyet Üniversitesi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp [Erişim Tarihi: 18.11.2025]
32. Tarlan, A. N. (1970). Zatî Divanı (edisyon kritik ve transkripsiyon). C. II. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
33. Tarlan, A. N. (1992). Necatî Beg Divanı. Akçağ Yayınları.
34. Tombul, E. (2014). Beşiktaşlı Yahya Efendi Divanı: metin ve inceleme. [Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi]. Boğaziçi Üniversitesi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp [Erişim Tarihi: 14.11.2025]
35. Tulum, M. (2011). 17. yüzyıl Türkçesi ve söz varlığı. Türk Dil Kurumu Yayınları.
36. Türk Dil Kurumu. (1968). Türkiye’de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü III (c-ç). TDK Yayınları.
37. Türk Dil Kurumu. (1996). Tarama sözlüğü (XII. yüzyıldan beri Türkiye Türkçesiyle yazılmış kitaplardan toplanan tanıklarıyla tarama sözlüğü) II (c-d) (2. baskı). TDK Yayınları.
38. Türk Dil Kurumu. (2009). Atasözleri ve deyimler sözlüğü. TDK Yayınları. https://sozluk.gov.tr/ [Erişim Tarihi: 08.12.2025]
39. Türk Dil Kurumu. (2023). Güncel Türkçe sözlük. TDK Yayınları. https://sozluk.gov.tr/ [Erişim Tarihi: 08.12.2025]
40. Ünver, N. (2020). Gelibolulu Sürûrî Dîvânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-271852/gelibolulu-sururi-divani.html [Erişim Tarihi: 23.11.2025]
41. Yaşar, M. (2005). Bâlî hayatı edebî kişiliği Dîvânının tenkitli metni (inceleme-metin). [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Selçuk Üniversitesi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp [Erişim Tarihi: 17.11.2025]
42. Yazar, İ. (2017). Kânî Dîvânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194493/kani-divani.html [Erişim Tarihi: 23.11.2025]
43. Yürekli, Ö. İ. (2025). Zâtî’nin Şem ü Pervâne’sinin söz varlığı (inceleme-bağlamlı dizin ve işlevsel sözlük). [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp [Erişim Tarihi: 17.11.2025]