TÜRKİYE TÜRKÇESİNDE SIRALI CÜMLE GÖRÜNÜMÜNDEKİ BİRLEŞİK FİİLLER

Öz

Türkiye Türkçesinde birleşik fiillerin yapısı ve tasnifi konusunda araştırmacılar farklı görüşler ortaya koymuştur. Buna bağlı olarak birleşik fiiller, değişik bakımlardan sınıflandırılmıştır. Söz konusu sınıflandırmalarda sıralı cümle görünümündeki birleşik fiillere pek değinilmemiştir. Sıralı cümle görünümündeki birleşik fiiller, unsurları çekimli fiil olarak kullanılan ve yargı bildiren birleşik fiillerdir. Bunlar, oluşturulmalarına göre yardımcı fiillerle kurulan sıralı cümle görünümündeki birleşik fiiller (anlat- dur-, sor- et-, unut- git- vb.) ve yakın / zıt anlamlı fiillerle kurulan birleşik fiiller (ara- tara-, yaz- çiz-, at- tut- vb.) olmak üzere ikiye ayrılır. Yardımcı fiillerle kurulan sıralı cümle görünümündeki birleşik fiiller, çekimli bir asıl fiil ile aynı çekime sahip bir yardımcı fiilin birleşmesinden oluşmaktadır. Bu fiiller, genellikle dur-, et-, gel-, git-, kal- yardımcı fiilleriyle kurulmaktadır. Şahıs anlatımı kip ve yardımcı fiile göre hem asıl fiil hem yardımcı fiil üzerinde olabileceği gibi sadece bunlardan biri üzerinde de olabilir. Yakın / zıt anlamlı fiillerle kurulan sıralı cümle görünümündeki birleşik fiiller, kavramsal karşılığı da olan çoğu sözlük birimsel yapılardır. Bunlarda şahıs anlatımı, her iki fiil üzerinde veya sadece ikinci fiildedir. Bu çalışmada Türkiye Türkçesinde dil kullanıcısına zengin bir anlatım alanı sağlayan sıralı cümle görünümündeki birleşik fiiller ele alındı.

Anahtar Kelimeler

• birleşik fiil
• fiil çekimi
• yardımcı fiil
• yakın anlamlı fiil
• zıt anlamlı fiil

COMPOUND VERBS IN THE FORM OF SERİAL SENTENCES IN TURKİSH

Öz

Scholars have proposed differing accounts regarding the structure and classification of compound verbs in Turkish. Consequently, these verbs have been categorized from various perspectives; however, compound verbs displaying the form of serial sentences have received limited attention. Such constructions consist of inflected verbal elements that convey predication and function as a single compound verb. They may be divided into two groups according to their formation: (1) compound verbs structured as serial sentences formed with auxiliary verbs (e.g., anlat-dur-, sor-et-, unut-git-), and (2) compound verbs formed with near-synonymous or antonymous verb pairs (e.g., ara-tara-, yaz-çiz-, at-tut-). In the first group, an inflected lexical verb combines with an auxiliary verb sharing the same inflectional features. These constructions are commonly formed with auxiliaries such as dur-, et-, gel-, git-, and kal-. Person marking, depending on tense–mood and auxiliary selection, may appear on both verbs or on only one. In the second group, the constructions are largely lexicalized units with conceptual counterparts. Here, person marking may occur on both verbs or solely on the second verb. This study examines compound verbs in Turkish that exhibit the structural appearance of coordinated (serial) sentences.

Anahtar Kelimeler

• compound verb
• verbal inflection
• auxiliary verb
• synonymous verb
• antonymous verb

Kaynakça

1. Aktan, B. (2016). Türkiye Türkçesinin söz dizimi. Eğitim Yayınları.
2. Bilgegil, M. K. (2009). Türkçe dilbilgisi. Salkımsöğüt Yayınevi.
3. Delice, H. İ. (2002). Yüklem olarak Türkçede fiil. Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 26(2), 185-212. https://www.academia.edu/1121343/Yüklem_Olarak_Türkçede_ Fiil.
4. Delice, H. İ. (2016). Türkçe sözdizimi. Kitabevi Yayınları.
5. Demir, N. (2013). Kip ekleriyle kurulan birleşik fiiller. ss. 389-398 içinde Prof. Dr. Leylâ Karahan armağanı. Akçağ Yayınları.
6. Demirci, K. (2008). Dilbilgiselleşme üzerine bir inceleme. Bilig, 45, 131-146. https://turkoloji.cu.edu.tr/DILBILIM/kerim_demirci_dilbilgisellesme_uzerine.pdf.
7. Efendioğlu, S. (2010). Cümle menşeli edatlar. Journal of Turkish Research Institute, 12(31), 193-207. https://izlik.org/JA67SJ98TJ.
8. Eker, S. (2010). Çağdaş Türk dili. Grafiker Yayınları.

9. Ercilasun, A. B. (2014). Kutadgu Bilig grameri-fiil. Akçağ Yayınları.
10. Ergin, M. (2009). Türk dil bilgisi. Bayrak Yayınları.
11. Ergönenç Akbaba, D. (2015). Standart Türkiye Türkçesinde Tasvir Fiillerinin Zaman Çizgisindeki Yeri. ss. 579-593 içinde 7. Uluslararası Dünya Dili Türkçe Sempozyumu Bildirileri, 16-18 Ekim 2014, C. 1. Fırat Üniversitesi Basımevi.
12. Fuat, M. (2006). Çağdaş Türk şiiri antolojisi 1. cilt. Adam Yayınları.
13. Gabain, A. V. (1953). Türkçede fiil birleşmeleri. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı- Belleten, 1, 16-28. https://izlik.org/JA95HZ44SH.
14. Gencan, T. N. (2007). Dilbilgisi. Tek Ağaç Yayınevi.
15. Karaağaç, G. (2012). Türkçenin söz dizimi. Kesit Yayınları.
16. Karaca, H. (2021). Birleşik fiillerin tasnifi ve yapısında birleşik fiil olan birleşik fiiller. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 22, 258-266. https://doi.org/10.29000/rumelide.890450.
17. Karahan, L. (2007). Türkçede söz dizimi. Akçağ Yayınları.
18. Korkmaz, Z. (2003). Türkiye Türkçesi grameri (şekil bilgisi). Türk Dil Kurumu Yayınları.
19. Özkan, A., Toker, M. & Aşçı, U. D. (2016). Türkiye Türkçesi söz dizimi. Palet Yayınları.
20. Özkan, M. & Sevinçli, V. (2017). Türkiye Türkçesi söz dizimi. Akademik Kitaplar.
21. Özmen, M. (2016). Türkçenin sözdizimi. Karahan Kitabevi.
22. Türk Dil Kurumu. (2011). Türkçe sözlük. Türk Dil Kurumu Yayınları.
23. Yaylagül Üstünel, Ö. (2021). Türkçe gel- ve git- fiillerinin anlamı. Dil Araştırmaları, 29, 31-41. https://doi.org/10.54316/dilarastirmalari.1001864.