ARAP DİLBİLİMİNDE MODERN BİR TERİM İDDİASININ ANALİZİ: İHMÂL

Öz

Bu çalışma, Arap dilbiliminde ihmâl (atıl bırakma) kavramının teknik bir terim olarak sınıflandırılmasının geçerliliğini eleştirel bir şekilde araştırmaktadır. Temel olarak ihmâl, isim, fiil veya harf gibi bir dilbilgisi unsurunun başka bir unsur üzerinde etki gösterememesi veya beklenen işlevini yerine getirememesi durumunu ifade eder. Bazı çağdaş araştırmacılar, bu olguyu câize karşı vâcip veya arızîye karşı vaz‘î biçimler gibi katı tipolojiler getirerek sistemleştirmeye çalışsalar da, bu araştırma söz konusu sınıflandırmaların tarihsel olarak dayanaksız olduğunu savunmaktadır. Kapsamlı bir karşılaştırmalı analiz yoluyla çalışma, klasik dönem alimlerinin bu kavramı farklı alanlarda farklı bağlamlarda kullandığını ortaya koymaktadır. İlk dönem nahiv bilginleri bu terimi, morfolojideki fonetik uyumsuzluktan sözdizimindeki basit bir amel eksikliğine kadar uzanan birbiriyle görece ilgisiz olguları tanımlamak için kullanmışlardır. Çalışma, temel metinlerde kelimenin sabit bir kuraldan ziyade, öncelikle “ihmal etme” şeklindeki sözlük anlamıyla işlev gördüğünü ileri sürmektedir. Sonuç olarak, çalışma ihmâlin modern dönemde terimleştirilmesinin birleşik bir teorik kategoriden ziyade işlevsizlik için betimleyici bir araç olarak hizmet ettiği klasik geleneğin akışkan doğasını bozan, geriye dönük bir dayatma olduğu sonucuna varmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve Belagatı
• Dilbilim
• İhmâl
• Olgu
• Terim.

THE ANALYSE OF A MODERN TERM CLAIM IN ARABIC LINGUISTICS: IHMĀL

Öz

This study investigates the validity of classifying ihmāl (inactivation) as a technical term within Arabic linguistics. Fundamentally, ihmāl refers to a grammatical state where a linguistic element, whether a noun, verb, or particle, fails to exert influence over another element or does not fulfil its expected function. While some contemporary researchers have attempted to systematize this phenomenon by introducing rigid typologies, such as permissible versus obligatory or accidental versus inherent forms, this research argues that such classifications are historically unfounded. Through a comprehensive comparative analysis, the study reveals that classical nahw scholars employed the concept across divergent fields. For instance, early linguists used the term to describe unrelated phenomena, ranging from phonetic incompatibility in morphology to a simple lack of governance in syntax. The study contends that in foundational texts, the word functioned primarily in its lexical sense of “neglect” rather than as a fixed grammatical rule or term. Consequently, the study concludes that the modern terminology of ihmāl is a retrospective imposition that distorts the fluid nature of the classical tradition, where it served as a descriptive tool for non-functionality rather than a unified theoretical category.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Language and Rhetoric
• Linguistics
• Inactivation
• Phenomenon
• Term.

Kaynakça

1. al-Anbārī, A. B. A. R. M. (1999). Asrār al-ʿarabiyya. Dār al-Arqam.
2. al-Arcā, J. Y. (2007). al-Ihmāl fī al-naḥw. Majallat al-Jāmiʻah al-Islāmīyah, 15(2), 55-112.
3. al-Azharī, A. M. M. A. (2001). Tahdhīb al-lugha (M. A. Murʿib, Ed.). Dār Iḥyāʼ al-Turāth al-ʻArabī.
4. Bulut, A. (2006). İbn Mada’nın Arap dilindeki amil nazariyesine yönelik eleştirileri. Nüsha, 6(23), 61-74
5. Erdim, E. (2011). Basra ve Kufe Arap dili ekollerinin amiller özelinde ihtilafları. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 16(1), 85-112. https://izlik.org/JA29NB36MN
6. Gencer, D. K., & Çiçek, H. (2024). Kavram, sözcük ve terim arasındaki ilişki. Kocatepe Beşeri Bilimler Dergisi, 1, 1-33. https://doi.org/10.61694/kbbd.1480646
7. Ibn Abī Rabī’ah, U. (t.y.). Dīwān ’Umar b. Abī Rabī’ah (A. A. al-Ṭabā’, Ed.). Dār al-Qalam.
8. Ibn al-Athīr, M. D. A. S. (1978). al-Badīʿ fī ʿilm al-ʿarabiyya (F. A. ʿA. al-Dīn, Ed.). Jāmiʿat Umm al-Qurā.

9. Ibn ʿAqīl, B. D. (1980). Sharḥ Ibn ʿAqīl ʿalā Alfiyyat Ibn Mālik (M. M. ʿAbd al-Ḥamīd, Ed.). Dār al-Turāth.
10. Ibn ʿAṭiyya, A. H. G. (2001). al-Muḥarrar al-wajīz fī tafsīr al-Kitāb al-ʿazīz (A. S. A. S. Muḥammad, Ed.). Dār al-Kutub al-ʻIlmiyya.
11. Ibn Durayd, A. B. M. H. (1987). Jamharat al-lugha (R. M. Baʿlabakkī, Ed.). Dār al-ʻIlm lil-Malāyīn.
12. Ibn Hishām, A. M. J. D. A. (2004). Sharḥ Qaṭr al-nadā wa-ball al-ṣadā (M. M. ʿAbd al-Ḥamīd, Ed.). Dār al-Kutub al-ʻIlmiyya.
13. Ibn Jinnī, A. F. U. (t.y.). al-Khaṣāʾiṣ (Committee, Eds.). al-Hayʾah al-Miṣriyya.
14. Ibn al-Khaṣṣāb, A. M. A. A. (1972). al-Murtajal fī sharḥ al-Jumal (A. Haydar, Ed.). Maktabat Majmaʻ al-Lughah al-ʻArabīyah.
15. Ibn Nāẓim, A. A. B. D. M. (2000). Sharḥ Ibn Nāẓim ʿalā Alfiyyat Ibn Mālik (M. B. ʿUyūn al-Sūd, Ed.). Dār al-Kutub al-ʻIlmiyya.
16. Ibn Ya‘īsh, A. B. M. D. Y. (2001). Sharḥ al-Mufaṣṣal lil-Zamakhsharī (E. B. Ya‘qūb, Ed.). Dār al-Kutub al-‘Ilmiyya.
17. Isḥāq, I. H. (2002). al-Ihmāl fī al-ʿArabiyya: asrāruh wa maẓānnuh [Unpublished Phd. Thesis] Umm Al-Qura University.
18. al-Jawharī, I. H. (1990). al-Ṣiḥāḥ: Tāj al-lugha wa-ṣiḥāḥ al-ʿarabiyya (A. ʻA. ʻAṭṭār, Ed.). Dār al-ʻIlm lil-Malāyīn.
19. al-Jurjānī, A. H. A. M. (1983). Kitāb al-taʿrīfāt (Committee, Eds.). Maktabat al-Lubnan.
20. al-Kafaween, O. F. (2016). Zahira al-muhmal fi maajim al-lugah. Majallat Jusūr al-Ma‘rifah, 8, 40-53.
21. al-Khalīl b. Aḥmad. (1988). Kitāb al-ʿayn (M. al-Makhzūmī & I. al-Sāmarrāʾī, Eds.). Maktabat al-Hilāl.
22. Kınar, K. (2006). Arap gramerinde âmil teorisi. Bilimname: Düşünce Platformu, 4(11), 157-180.
23. al-Murādī, H. Q. (1992). al-Janā al-dānī fī ḥurūf al-maʿānī (F. al-Dīn Qabāwah & M. N. Fāḍil, Eds.). Dār al-Kutub al-ʻIlmiyya.
24. al-Murādī, H. Q. (2008). Tawḍīḥ al-maqāṣid wa-al-masālik bi-sharḥ Alfiyyat Ibn Mālik (A. A. Sulaymān, Ed.). Dār al-Fikr al-‘Arabī.
25. al-Qāḍī ʿIyāḍ. (t.y.). Dīwān al-Qāḍī ʿIyāḍ. Silsilat Dhakhāʼir al-Turāth al-Adabī al-Maghribī.
26. al-Qurṭubī, A. A. M. A. (1964). al-Jāmiʿ li-aḥkām al-Qurʾān (A. al-Bardūnī & I. Iṭfayysh, Eds.). Dār al-Kutub al-Miṣriyya.
27. Öztürk, Y. E., & Çınar, M. Ş. (2025). Arap dili gramerinin yapı taşı: âmil teorisi ve Arap dili öğrenimindeki yeri. Antakiyat, 8(2), 145-169. https://izlik.org/JA53EH99SE
28. al-Rummānī, A. H. A. I. (1425). Maʿānī al-ḥurūf. Maktabat al-Asriyyah.
29. Sībawayh, A. B. A. (1988). al-Kitāb (A. S. M. Hārūn, Ed.). Maktabat al-Khānjī.
30. al-Sīrāfī, A. S. H. A. (2008). Sharḥ Kitāb Sībawayh (A. H. Mahdalī & A. S. ʿAlī, Eds.). Dār al-Qutub al-Ilmiyyah.