SAPMALAR IŞIĞINDA TURGUT UYAR ŞİİRİ

Öz

Bu çalışmanın amacı, Turgut Uyar’ın şiirlerinde yer alan dilsel sapmaları tespit etmek ve çeşitli açılardan değerlendirmektir. Sapmalar kısaca, dilin yerleşik kurallarından bilinçli olarak ayrılmayı ifade eder. Bu ayrılıkları belirlemek için şairin tüm şiirlerinin bir araya getirildiği “Büyük Saat” adlı eser incelenmiştir. Tespit edilen sapmalar, oluşum özelliklerine göre “yazımsal sapmalar, ses bilimsel sapmalar, biçim bilgisel sapmalar, sözcüksel sapmalar, lehçesel sapmalar, kesimsel sapmalar, tarihsel sapmalar, ödünç metinlere müdahale ve söz dizimsel sapmalar” olmak üzere dokuz alt başlıkta değerlendirilmiştir. Şairin tüm sapmalarına yer vermek makale sınırlarını aşacağından, her başlık altında yalnızca bazı örnekler seçilmiş ve bu örnekler bağlamlarıyla birlikte değerlendirilmiştir. İnceleme sonucunda şairin dilin alışılmış söz dizimini bozan, sözcükler üzerinde özgürce oynayan, dilin yerleşik kurallarını ve anlatım kalıplarını dönüştüren bir tutum sergilediği; bu yolla yaratmak istediği duyguyu daha etkili hâle getirdiği ve okuru şiiri anlamlandırma sürecine etkin bir biçimde dâhil ettiği anlaşılmıştır. Bu yönüyle, sapmaların şairin şiir dünyasının temel unsurlarından biri olarak şiirini özgün kılan başlıca etkenler arasında yer aldığı söylenebilir.

Anahtar Kelimeler

• Şiir dili
• sapma
• Büyük Saat
• Turgut Uyar

TURGUT UYAR’S POETRY IN THE LIGHT OF DEVIATIONS

Öz

This study aims to identify the linguistic deviations in Turgut Uyar’s poems and to evaluate them from various perspectives. Deviations briefly refer to the conscious departure from the established rules of language. In order to identify these deviations, the work titled Büyük Saat, which brings together all of the poet’s poems, was examined. The identified deviations were evaluated under nine subheadings according to their formation characteristics: orthographic deviations, phonological deviations, morphological deviations, lexical deviations, dialectal deviations, register deviations, historical deviations, interference with borrowed texts, and syntactic deviations. Since including all of the poet’s deviations would exceed the scope of the article, only a limited number of examples were selected under each heading, and these examples were evaluated together with their contexts. The analysis reveals that the poet adopts an approach that disrupts conventional syntax, freely manipulates words, and transforms established rules and patterns of expression. In this way, he strengthens the emotional effect he aims to create and actively involves the reader in interpreting the poem. In this respect, deviations can be considered among the main factors that make the poet’s poetry unique, as they constitute one of the fundamental elements of his poetic world.

Anahtar Kelimeler

• poetic language
• deviation
• Büyük Saat
• Turgut Uyar

Kaynakça

1. Açıkyol, E. (2025). İhsan Deniz’in Dut Ağacı isimli şiir kitabında dil sapmaları. Yeni Türk Edebiyatı Araştırmaları, 17(33), 1-24. https://doi.org/10.26517/ytea.583
2. Akay, H. (1989). Cenab Şehabeddin'in şiirleri üzerinde bir araştırma [Yayımlanmamış doktora tezi]. İstanbul Üniversitesi.
3. Aksan, D. (2016). Şiir dili ve Türk şiir dili. Bilgi Yayınevi.
4. Aristoteles. (2016). Poetika. (S. Rifat, Çev.). Can Yayınları.
5. Bussmann, H. (2006). Routledge dictionary of language and linguistics. Taylor & Francis e- Library.
6. Cook, G. (1989). Discourse. Oxford University Press.
7. Crystal, D. (2003). A dictionary of linguistics and phonetics. Basil Blackwell.
8. Çetin, N. (2011). Şiir çözümleme yöntemi. Öncü Kitap.

9. Çetişli, İ. (2006). Edebiyat eğitiminde “edebi metin”in yer ve anlamı. Milli Eğitim Dergisi, 34(169), 75-84.
10. Çobanoğlu, Ş. (2018). Modern şiir dilinde sapmalar. Hece Yayınları.
11. Devellioğlu, F. (2017). Osmanlıca-Türkçe ansiklopedik lûgat. Aydın Kitabevi.
12. Eren, H. (1999). Türk dilinin etimolojik sözlüğü. Bizim Büro Basım Evi.
13. Geçgel, H. (2004). İkinci Yeni şiirinde sapmalar. A. O. Öztürk, N. Akpınar Dellal & U. Balcı (Eds), Uluslararası IV. Dil, Yazın ve Deyişbilim Sempozyumu bildirileri (s. 1-7). Nobel Yayın Dağıtım.
14. Güney, Z. (2022). Hüseyin Atlansoy’un İntihar İlacı kitabındaki dilsel sapmalar. International Journal of Filologia, 5(7), 186-203. https://doi.org/10.51540/ijof.1108499
15. Gürbüz, S., & Şahin, F. (2018). Sosyal bilimlerde araştırma yöntemleri. Seçkin Yayınları.
16. Kara, Ö. T. (2013). Türkçenin kuralları dışına çıkan bir topluluk: İkinci Yeniciler. Tarih Okulu Dergisi, 6(15), 451-480. http://dx.doi.org/10.14225/Joh299
17. Karaca, A. (2005). İkinci Yeni poetikası. Hece Yayınları.
18. Korkmaz, Z. (2009). Türkiye Türkçesi grameri, şekil bilgisi. Türk Dil Kurumu Yayınları.
19. Kul, E. (2008). Şiir dilinde sapmalar ve bir uygulama. New World Sciences Academy, 3(3), 373-389. https://doi.org/10.12739/10.12739
20. Leech, G. N. (1969). A linguistic guide to English poetry. Longman Group UK Limited.
21. Oturakçı, N. (2014). İkinci Yeni şiirinde anlık oluşumlar. N. Demir & F. Yıldırım (Eds.), Prof. Dr. Mehmet Özmen armağanı (s. 247–262). Çukurova Üniversitesi Basımevi.
22. Richards, J. C., Platt, J., Platt, H., & Candlin, C. (1993). Dictionary of language teaching and applied linguistics. Longman Group UK Limited.
23. Short, M. (1969). Exploring the language of poems, plays, and prose. Pearson Education Ltd.
24. Türk Dil Kurumu. (t.y.). Derleme sözlüğü. https://sozluk.gov.tr/ Erişim tarihi: 10 Ocak 2026.
25. Türk Dil Kurumu. (t.y.). Güncel Türkçe sözlük. https://sozluk.gov.tr/ Erişim tarihi: 10 Ocak 2026.
26. Uyar, T. (2020). Büyük saat. Yapı Kredi Yayınları.
27. Yaylı, D. (2006). Haydar Ergülen’in 40 şiir ve bir…’inde sapmalar. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dilbilim Dergisi, 0(16), 73-81.
28. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2018). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.
29. Yivli, O. (2017). Metaforların yorumlanması sorunu. Türk Dili, 67(783), 57-65.