MÜŞTAK BABA’DA MEKÂN ALGISI: DİVANI’NDA GEÇEN ÜLKE VE ŞEHİRLER

Öz

İnsan ve mekân arasında iki yönlü bir etkileşim mevcuttur. Fiziksel çevre, insanın duygu, düşünce ve hayal dünyası üzerinde önemli bir etkiye sahiptir. Buna karşılık mekân, içinde yaşayan bireyin onu algılayışı ve anlamlandırışı çerçevesinde anlam kazanır. Klasik Türk şairleri imge ve hayal kurgulamada yer adlarından istifade etmiştir. Şiirlerinde ülke ve şehir adlarına sıklıkla yer veren şairlerden biri de Müştak Baba’dır. XIX. yüzyılda yaşayan Müştak Baba, önemli bir mutasavvıf, şair ve musikişinastır. Bitlis’te doğmuş ve tahsil görmek, irşat faaliyetlerini sürdürmek, dinî ziyaretler yapmak gibi sebeplerle sıklıkla seyahatlerde bulunmuştur. Şairlik yönü oldukça güçlü olan Müştak Baba’nın yayımlanmış bir divanı mevcuttur. Ağırlıklı olarak tasavvufî şiirlerin yer aldığı bu eserde şairin gezip gördüğü ülke ve şehirlerin izlerini bulmak mümkündür. Bu ülke ve şehirler, şairin tasavvufî düşünce tarzı, musiki ilmindeki yetkinliği ve seyahate olan tutkusu içinde çeşitli orijinal hayallere konu olmuştur. Divanda mekânların genellikle tasavvufî ve sembolik anlamlarıyla ele alındığı, bazen de meşhur özellikleri, tabiatı ve mimarisiyle öne çıkarıldığı görülmektedir. Çalışmamızda Müştak Baba Divanı taranmış, yirmi sekiz ülke ve şehir adına rastlanmıştır. Divandan seçilen örnek beyitlerle yer adlarının hangi bağlamda kullanıldığı ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Müştak Baba
• Divan
• mekân algısı
• ülke ve şehir

MUSTAK BABA’S PERCEPTION OF PLACE: COUNTRIES AND CITIES MENTIONED IN HIS DIVAN

Öz

There is a two-way interaction between people and their environment. The physical environment significantly impacts people’s emotions and imagination. Places gain meaning through how individuals perceive and interpret them. Classical Turkish poets used place names in their imagery. Mustak Baba is one of these poets. Mustak Baba, who lived in the nineteenth century, was an important Sufi, poet, and musician. He was born in Bitlis and traveled for reasons such as pursuing education, engaging in missionary activities, and undertaking pilgrimages. Mustak Baba, who possessed strong poetic talent, has a published divan. This work reveals traces of the countries and cities the poet visited. These countries and cities reflect the poet’s Sufi worldview, his expertise in music, and his passion for travel. In the divan, cities are generally discussed in terms of their mystical and symbolic meanings within a Sufi perception of place, and sometimes highlighted for their features, nature, and architecture. In this study, the Divan of Mustak Baba was examined, and twenty-eight country and city names were identified. Selected couplets from the divan were used to illustrate the context in which these place names were used.

Anahtar Kelimeler

• Mustak Baba
• Divan
• perception of place
• country and city

Kaynakça

1. Adler, A. (2007). İnsan tabiatını tanıma (7. baskı). Türkiye İş Bankası Yayınları.
2. Akkuş, M. (2014). Edebi türler ve tarzlar (4. baskı). Fenomen Yayınları.
3. Albayrak Sak, V. (2023). Müştak Baba’nın şiirlerinde musiki terimleri. F. ÜNSAL (Ed.), Uluslararası Tarih, Kültür, Dil ve Sanat Bağlamında Bitlis Sempozyumu Tam Metin Bildiriler Kitabı (ss. 1116-1128). Bitlis Eren Üniversitesi.
4. Arslan, A. (1997). Osmanlılarda coğrafi terim olarak Acem kelimesinin manası ve Osmanlı-Türkistan bağlantısındaki önemi (XV-XVIII. yüzyıllar). OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, 8 (8), 83-87.
5. Arslan, M. (2020). Müştak, Müştak Baba, Bitlisli. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/mustak-mustak-baba-bitlisli
6. Bursalı Mehmet Tahir. (1333). Osmanlı müellifleri (Cilt 2). Matbaa-ı Amire.
7. Canım, R. (2020). Divan edebiyatında türler (6. baskı). Grafiker Yayınları.
8. Devellioğlu, F. (2001). Osmanlıca-Türkçe ansiklopedik lûgat (18. baskı). Aydın Kitabevi.

9. Doğan, A. (1992). Müştak Baba’nın Türkçe şiirlerinde dinî tasavvufî unsurlar (Yayımlanmamış doktora tezi). Gazi Üniversitesi.
10. Doğan, A. (1995). Müştak Baba: Hayatı ve edebi şahsiyeti. Akçağ Yayınları.
11. Doğan, A. (2010). Şeyh Müştak. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (Cilt 39, ss. 64-65). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
12. Elaldı, M. (2020). Müştak Baba Divanı’nda mekân ve algı. Anemon Muş Alpaslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8, 91-99. https://doi.org/10.18506/anemon.832153
13. Eser, İ. (2025). Klasik şiirde kadim şehir: Klasik edebiyat manzumelerinde Bitlis. Bitlis İlahiyat Dergisi, 14, 107-140.
14. Göyünç, N. (1994). Diyarbakır. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (Cilt 9, ss. 464-369). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
15. Gündoğdu, M. K. (1997). Müştak Baba: Divan. Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.
16. İnalcık, H. (2001). İstanbul. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (Cilt 23, ss. 220-239). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
17. Karaismailoğlu, A. (1988). Acem. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (Cilt 1, ss. 321). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
18. Kızıltaş, M. (2020). Muhteva olarak şehrengiz niteliği taşıyan üç manzume: “Der vasf-ı Yenişehr-i Fenâr” (Yenişahirli Avnî), “Şehr-i Edirne’nün evsâfıdur” (Edirneli Örfi Mahmud Ağa), “Şehr-i Bitlis redifli şiir” (Müştak Baba). RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 19, 413-442. https://doi.org/10.29000/rumelide.752418
19. Küçük, C. (1995). Erzurum. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi İçinde (Cilt 11, ss. 321-329). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
20. Onay, A. T. (2009). Açıklamalı divan şiiri sözlüğü: Eski Türk edebiyatında mazmunlar ve izahı (Haz. Cemal Kurnaz). H Yayınları.
21. Öğüt, S. (1994). Ebtah. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (Cilt 10, ss. 82-83). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
22. Özkan, İ. H. (1998). Hicaz. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (Cilt 17, ss. 440-441). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
23. Pala, İ. (2011). Ansiklopedik divan şiiri sözlüğü (20. baskı). Kapı Yayınları.
24. Şentürk, A. A. (2015). Osmanlı şiir kılavuzu (Cilt 1). OSEDAM.
25. Şentürk, A. A. (2017). Osmanlı şiir kılavuzu (Cilt 2). OSEDAM.
26. Tızlak, F. (1993). XVIII. yüzyılın ikinci yarısında Yukarı Fırat havzasında eşkıyalık hareketleri. Belleten, 57 (220), 751-780.
27. Tuncel, M. (1992). Bitlis. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (Cilt 6, ss. 225-228). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
28. Tuncel, M. (1996). Gümüşhane. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (Cilt 14, ss. 273-276). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
29. Turan, S. (2009). Necâtî Bey’in şiirlerinde yer adları. SDÜ Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 20, 135-154.
30. Uluç, R. (2017). Bitlisli divan şairi Müştak-ı Bitlisi ve Asarü’l-Müştak Esrarü’l-Uşşak adlı eseri. Kadim Akademi SBD, 1 (2), 157-179.
31. Ünal, M. A. (1997). Harput. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (Cilt 16, ss. 232-235). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
32. Yeniterzi, E. (2010). Klasik Türk şiirinde ülke ve şehirlerin meşhur özellikleri. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 3 (15), 301-334. Yıldız, E., & Doğan, H. (2023). Şehirler divanı. DBY Yayınları. Zavotçu, G. (2006). Divan edebiyatı kişiler-kişilikler sözlüğü. Aydın Kitabevi.