EQUIVALENCE-BASED ANALYSIS OF THE TRANSITIVE IMPERATIVE FORM OF IKAMAH IN TURKISH QUR’AN TRANSLATIONS

Öz

WRITTEN TRANSLATION IS A MORE CHALLENGING PROCESS THAN ORAL TRANSLATION, AS IT REQUIRES BOTH MEANING AND FORM TO BE TRANSFERRED TO THE TARGET LANGUAGE. THIS DIFFICULTY IS PARTICULARLY EVIDENT IN THE TRANSLATION OF LITERARY AND RELIGIOUS TEXTS. THIS STUDY AIMS TO EXAMINE THE TURKISH RENDITIONS OF THE TRANSITIVE IMPERATIVE FORMS RELATED TO THE CONCEPT OF SUBSTITUTION (IQAMAH) IN THE QURAN AND TO DETERMINE HOW THESE RENDITIONS ARE SHAPED FROM A TRANSLATOLOGICAL PERSPECTIVE. THE LIMITED LITERATURE ON QURANIC TRANSLATIONS ANALYZED USING TRANSLATION STUDIES METHODOLOGIES INDICATES A GAP IN THIS FIELD. THIS STUDY SEEKS TO FILL THIS GAP AND DEMONSTRATE THAT QURANIC TRANSLATIONS CAN ALSO BE EVALUATED FROM A TRANSLATOLOGICAL VIEWPOINT. THE RESEARCH EMPLOYS QUALITATIVE AND DIACHRONIC COMPARATIVE TEXT ANALYSIS. THE KARAHANLI TRANSLATION OF THE QURAN, THE INTERLINEAR QURANIC TRANSLATION FROM THE EARLY 15TH CENTURY, ELMALILI MUHAMMED HAMDI YAZIR'S NEW QURANIC TRANSLATION, AND THE PRESIDENCY OF RELIGIOUS AFFAIRS' "KUR’ÂN YOLU" TRANSLATION WERE ANALYZED. THE IMPERATIVE FORMS OF THE CONCEPT OF "IQAMAH" WERE SCRUTINIZED BASED ON MONA BAKER'S THEORY OF EQUIVALENCE. THE STUDY IDENTIFIED THE TURKISH EQUIVALENTS OF "IQAMAH" AND THE TRANSLATION STRATEGIES EMPLOYED TO ADDRESS EQUIVALENCE ISSUES, OFFERING TRANSLATION SUGGESTIONS FOR A MORE CONSISTENT RENDERING OF THE CONCEPT INTO TURKISH.

Anahtar Kelimeler

• Written translation
• Qur’an translation
• Equivalence
• Mona Baker
• Iqamah concept.

EŞDEĞERLİK ÇERÇEVESİNDE EMİR KALIBINDAKİ İKÂME KAVRAMININ TÜRKÇE KUR’ÂN ÇEVİRİLERİNDEKİ KARŞILIKLARI

Öz

YAZILI VE SÖZLÜ OLMAK ÜZERE İKİ SINIFA AYRILAN ÇEVİRİ FAALİYETLERİ İÇİNDE, YAZILI ÇEVİRİ; ANLAM VE BİÇİMİN BİRLİKTE HEDEF DİLE AKTARILMASINI GEREKTİRDİĞİNDEN SÖZLÜ ÇEVİRİYE KIYASLA DAHA ZOR BİR SÜREÇTİR. BU ZORLUK, ÖZELLİKLE EDEBÎ VE DİNÎ METİNLERİN ÇEVİRİSİNDE BELİRGİN HÂLE GELMEKTEDİR. BU ÇALIŞMANIN TEMEL AMACI, KUR’ÂN’DA “İKÂME” KAVRAMININ GEÇİŞLİ EMİR KİPİNDE OLAN أَقِمْ (AKİM), أَقِيْمُوا (AKİMÛ) VE أَقِمْنَ (AKİMNE) BİÇİMLERİNİN TÜRKÇE KUR’ÂN TERCÜMELERİNDEKİ KARŞILIKLARINI İNCELEMEK VE BU KARŞILIKLARIN ÇEVİRİBİLİM AÇISINDAN NASIL ANLAM KAZANDIĞINI ORTAYA KOYMAKTIR. KUR’ÂN TERCÜMELERİNİN ÇEVİRİBİLİM YÖNTEMLERİYLE ELE ALINMASININ LİTERATÜRDE SINIRLI OLMASI, BU ALANDA ÖNEMLİ BİR BOŞLUK BULUNDUĞUNU GÖSTERMEKTEDİR. BU ÇALIŞMA, SÖZ KONUSU BOŞLUĞU DOLDURMAYI VE KUR’ÂN TERCÜMELERİNİN ÇEVİRİBİLİM AÇISINDAN DA DEĞERLENDİRİLEBİLECEĞİNİ ORTAYA KOYMAYI HEDEFLEMEKTEDİR. ARAŞTIRMA, NİTEL VE ARTZAMANLI KARŞILAŞTIRMALI METİN ÇÖZÜMLEMESİNE DAYANMAKTADIR. KARAHANLI TÜRKÇESİ İLK TÜRKÇE SATIR-ARASI TRANSKRİBELİ KUR’AN TERCÜMESİ, XV. YÜZYIL BAŞLARINDA YAPILMIŞ SATIR ARASI KUR’ÂN TERCÜMESİ, ELMALILI MUHAMMED HAMDİ YAZIR’IN YENİ KUR’ÂN MEÂLİ VE DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI’NIN KUR’ÂN YOLU MEÂLİ İNCELEME KAPSAMINA ALINMIŞ, “İKÂME” KAVRAMININ EMİR YAPISINDAKİ KARŞILIKLARI MONA BAKER’İN EŞDEĞERLİK KURAMI DOĞRULTUSUNDA ANALİZ EDİLMİŞTİR. ÇALIŞMA SONUCUNDA, İKÂME KAVRAMININ TÜRKÇE KARŞILIKLARI VE EŞDEĞERLİK SORUNLARININ HANGİ ÇEVİRİ STRATEJİLERİYLE GİDERİLMEYE ÇALIŞILDIĞI TESPİT EDİLMİŞ, AYRICA KAVRAMIN TÜRKÇEYE DAHA TUTARLI BİÇİMDE AKTARILMASINA YÖNELİK ÇEVİRİ ÖNERİLERİ SUNULMUŞTUR.

Anahtar Kelimeler

• Yazılı çeviri
• Kur’an çevirisi
• Eşdeğerlilik
• Mona Baker
• İkame kavramı.

Kaynakça

1. Âbâdî, M. (2005). El-Kâmûsu’l Muhît. Mu’essestu’r Risâle.
2. Abdu’l-bâkî, M. (1945). El- Mucem el-Mufahres li Elfaz el-Kur’an el-Kerîm. Matbatu dâru’l Kutubu’l Masriyye.
3. Abu Hannoud, S. (2021). Türkçe Sözlük’te kapalı T ile biten Arapça kelimeler. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (22), 202–215. https://doi.org/https://doi.org/10.29000/rumelide.890410
4. Akalın, Ş., & vd. (2011). Türkçe Sözlük. Türk Dil Kurumu.
5. Akça, H. (2017). Eski Anadolu Türkçesinde Kelime Başı t- / d- Meselesi. Türkbilig, (34), 7–24. https://doi.org/https://izlik.org/JA25TJ56DT
6. Ananî, M. (2003). Nazariyyetu-tercemeti’l-hadîse. eş-Şerike’l Âlemiyye li’l-neşr.
7. Ayverdi, İ. (2010). Misalli büyük Türkçe Sözlük. Kubbealtı Lugatı.
8. Baker, M. (2011). In other words: A coursebook on translation (Second edition). Routledge, Taylor & Francis Group.

9. Başkan, Ö. (2008). Çevirinin Temel Nitelikleri Bağlamında Kur’an Çevirisinde Yöntem Sorunu Üzerine. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 7(14), 101–115. https://doi.org/https://izlik.org/JA24UJ94ZD
10. el-Beydâvî, A. (2000). Envârü’t-Tenzîl ve Esrârü’t-Teʾvîl. Dâru’r Raşîd. http://archive.org/details/20200114_20200114_1124
11. el-Cevherî, E. N. İ. b. H. (1979). es-Sıhâh fî’l-Lüğa (Tâcü’l-Lüğa ve Sıhâhu’l Arabiyye) (Dârü’l-ʿİlm li’l-Melâyîn).
12. el-İsfahânî, R. (2008). el-Müfredât fî Garîbi’l-Kur’ân. Dârü’l Marife.
13. er-Râzî, M. (2008). Mefâtîhu’l-Gayb. dâru’l Fikr. http://archive.org/details/mghtrazi
14. et-Taberî, M. (1994). Câmiʿu’l-Beyân ʿan Teʾvîli Âyi’l-Kurʾân (B. Marûf & İ. el-Harastânî, Eds.). Mu’essestu’r Risâle. http://archive.org/details/2_20220704_20220704_1826
15. et-Tarawneh, A. (2018). Revisiting domestication and foreignisation methods: Translating the Quran by the hybrid approach. International Journal of Humanities and Social Sciences, 12, 1558–1559.
16. ez-Zebîdî, M. (1972). Tâcu’l Arûs (A. el-İzbâvî, Ed.). Matbat Hukumetu’l Kuveyt. Hac İbrahim, M. (2008). İşkâliyetu’t-Terceme el-Dinamîkiyye fi Tercemeti’l-Kur’an el-Kerîm min Manzur Lugavî: Et-Terceme’l-Melâyuviyye Unmuzecen. Meceletu Camiatu’ş-Şarika li'l Ulûmi’l İnsâniyye ve’l İctimâiyye, 2, 293–320.
17. İbn Manzûr, M. b. M. (1955). Lisânü’l-Arab (Dâru’l Maarif).
18. İkâmet. (2026, Ağustos 6). TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/ikamet--kamet Kanar, M. (2011). Eski Anadolu Türkçesi Sözlüğü. Say Yayınları.
19. Karslı, İ. H. (2003). Çeviri Kuramları Açısından Muhammed Esed’in Çeviri Yöntemi ve Değerlendirilmesi. İslâmî Araştırmalar Dergisi, 1, 95–112.
20. Kocabıyık, H. S. (2017). Çeviri Kuramları Işığında Kur’an-ı Kerim Meallerindeki Deyimsel “El” ve “Yüz” Çevirilerinin Değerlendirilmesi. Eskiyeni, (34), 135–155. https://doi.org/https://izlik.org/JA56JA65NR
21. Kocabıyık, H. S. (2021). Çeviri, Söylem ve Kuramları Işığında Kur’an’ın Çevrilebilirliği. International Journal of Social and Humanities Sciences Research (JSHSR), 8(77), 3046–3059. https://doi.org/10.26450/jshsr.2830
22. KUR’AN-I KERİM. (2025, Eylül 8). Diyanet İşleri Başkanlığı. http://kuran.diyanet.gov.tr/mushaf_v2
23. Kuyma, E. (2018). İbadet ile İlgili Söz Varlığının Eski Anadolu Türkçesi Kur’an Tercümelerindeki Karşılıkları. Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature, 4(4), 1015–1035. https://doi.org/10.20322/littera.457684
24. Mu'cem ed-Doha et-Târihî. (2025, Kasım 10). https://www.dohadictionary.org/
25. Özsoy, Ö. (1995). Çeviri Kuramı Açısından Kur’an Çevirisi Sorunu. 2. Kur’an Sempozyumu, Ankara.
26. Suçin, M. H. (2021). Çeviribilim Perspektifinden Kur’an-ı Kerim Çevirisi. Meallerde Geliştirilmeye Açık Alanlar (s. 65–66). Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
27. Topaloğlu, A. (1976). XV. Yüzyıl Başlarında Yapılmış Kur’an Tercümesi. Milli Eğitim Basımevi.
28. Ünlü, S. (2012). Karahanlı Türkçesi Sözlüğü. Eğitim Yayınevi.
29. Ünlü, S. (2018). Karahanlı Türkçesi İlk Türkçe Satır-Arası Transkribeli Kur’an Türcümesi (Tiem 73) Türkiye Türkçesi Mealli Karşılaştırmalı Kur’an-ı Kerim (Cilt. 1–4). Konya Selçuklu Belediyesi.
30. Yazır, E. M. H. (2023). Hak Dini Kur’an Dili (A. C. Köksal, Ed.; Cilt. 5). Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
31. Yazır, E. M. H. (2024). Yeni Kur’ân Meâli (N. Atik, Ed.). Mahya Yayınları.