ADIYAMAN KIRSALINDA GEZGİN OZANLIK: CUMHURİYET DÖNEMİNDE MÜZİK, GEÇİM VE TOPLUMSAL İŞLEV

Öz

Bu araştırma, Cumhuriyet dönemi kırsal kültüründe gezgin ozanlık geleneğini Adıyaman kırsalı örneğinde incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmada, yaklaşık 1940-1970 yılları arasında köyler arasında dolaşarak müzik icra eden yerel icracıların toplumsal konumları, geçim pratikleri, repertuvarları ve kültürel aracılık rolleri ele alınmıştır. Araştırma, nitel yaklaşımla yürütülmüş; geleneğe tanıklık etmiş kaynak kişilerle gerçekleştirilen yarı yapılandırılmış sözlü tarih görüşmelerine, yerel anlatılara ve köy hafızasında aktarılan biyografik bilgilere dayandırılmıştır. Bu yönüyle çalışma, doğrudan icracıların değil, onları tanıyan ve performanslarına tanıklık eden kişilerin hafıza anlatılarına odaklanmaktadır. Bulgular, gezgin ozanlığın mevsimsel dolaşım, düğün ve eğlence ortamları, takasa dayalı geçim ilişkileri, misafirperverlik ve saygınlık pratikleri içinde şekillendiğini göstermektedir. Davul-zurna, cümbüş, bağlama/cura ve keman gibi çalgılarla icra edilen türküler, uzun havalar ve destanlar, köy yaşamının duygusal ve toplumsal ritmine eşlik etmiştir. Görüşmelerde gezgin ozanların yalnızca müzik icra eden kişiler olarak değil; haber, hikâye, mizah, yerel anlatı ve toplumsal hafıza taşıyıcıları olarak da hatırlandığı görülmektedir. Bu yönüyle gezgin ozanlık, kırsal toplumda eğlence, iletişim, geçim ve kültürel aktarım arasında kurulan çok yönlü bir pratik olarak değerlendirilebilir. Geleneğin zayıflaması teknolojik gelişmeler, düğün pratiklerinin dönüşmesi, ulaşım ve iletişim imkânlarının artması, misafirlik ilişkilerinin değişmesi ve usta-çırak aktarımının kesintiye uğramasıyla ilişkilendirilebilir. Sonuç olarak çalışma, gezgin ozanlığı kırsal müzik hafızası, geçim ilişkileri ve kültürel aracılık bağlamında değerlendirmekte; Adıyaman kırsalındaki yerel müzik pratiklerinin belgelenmesine, yorumlanmasına ve görünür kılınmasına katkı sunmayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Gezgin ozanlık
• halk müziği
• Cumhuriyet dönemi
• Adıyaman
• kırsal kültür

Etik Beyan

Bu çalışma, Adıyaman Üniversitesi Sosyal ve Beşerî Bilimler Etik Kurulu’nun 25.11.2025 tarihli ve 246 sayılı kararıyla etik açıdan uygun bulunmuştur.

ITINERANT MINSTRELSY IN RURAL ADIYAMAN: MUSIC, LIVELIHOOD, AND SOCIAL FUNCTION IN THE REPUBLICAN PERIOD

Öz

This study examines the tradition of itinerant minstrelsy in rural culture during the Republican period through the case of rural Adıyaman. It focuses on the social positions, livelihood practices, repertoires, and cultural mediation roles of local performers who traveled between villages and performed music approximately between 1940 and 1970. The research adopts a qualitative approach and is based on semi-structured oral history interviews with participants from different age groups, local narratives, and biographical information preserved in village memory. The study therefore focuses not on the direct accounts of the performers themselves, but on the memories of individuals who knew them or witnessed their performances. The findings indicate that seasonal mobility, wedding and entertainment contexts, barter-based livelihood relations, hospitality, and practices of respectability shaped itinerant minstrelsy. Songs, uzun hava performances, and epics accompanied by instruments such as davul-zurna, cümbüş, bağlama/cura, and violin formed part of the emotional and social rhythm of village life. The interviews suggest that itinerant minstrels were remembered not only as musical performers, but also as carriers of news, stories, humor, local narratives, and social memory. The weakening of this tradition may be associated with technological developments, changes in wedding practices, improved transportation and communication, and the interruption of master-apprentice transmission. Consequently, the study contributes to documenting and interpreting local musical practices in rural Adıyaman.

Anahtar Kelimeler

• Travelling minstrels
• folk music
• Republican period
• Adıyaman
• rural culture.

Etik Beyan

This study was found ethically appropriate by the Social and Human Sciences Ethics Committee of Adıyaman University with the decision dated 25.11.2025 and numbered 246.

Kaynakça

1. Akkaş, S. (2015). Türkiye’de Cumhuriyet Dönemi Kültür ve Müzik Politikaları (1923-2000). Sonçağ Yayınları.
2. Arıkan, Z. (1999). Halkevlerinin kuruluşu ve tarihsel işlevi. Atatürk Yolu Dergisi, 6(23), 261-281. https://doi.org/10.1501/Tite_0000000129
3. Ayan, D. (2011). Béla Bartók’un Türk halk müziği derlemeleri üzerine çalışmalar. Kitabevi Yayınları.
4. Behar, C. (1987). Klasik Türk musikisi üzerine denemeler. Bağlam Yayınları.
5. Behar, C. (2012). Musikiden müziğe Osmanlı/Türk müziği: Gelenek ve modernlik. Yapı Kredi Yayınları.
6. Berkes, N. (2012). Türkiye’de çağdaşlaşma. Yapı Kredi Yayınları.
7. Boratav, P. N. (1982). Halk hikâyeleri ve halk hikâyeciliği. Kültür Bakanlığı Yayınları.
8. Budak, O. A. (2006). Türk müziğinin kökeni-gelişimi. Phoenix Yayınevi.

9. C.H.F. (1932). Halkevleri talimatnamesi. Hakimiyeti Milliye Matbaası.
10. Cole, R. (2021). The folk music, modernity, and the political imagination. Cambridge University Press.
11. Erol, A. (2010). Müzik üzerine düşünmek. Bağlam Yayınları.
12. Gökalp, Z. (2019). Türkçülüğün esasları. İş Bankası Kültür Yayınları.
13. İlyasoğlu, E. (2009). Zaman içinde müzik. Remzi Kitabevi.
14. Karacakaya, S. F. (2023). Cumhuriyet döneminde Türk Ocakları ve Halkevlerine geçiş. Ötüken Neşriyat.
15. Kaygısız, M. (2017). Müzik tarihi: Başlangıcından günümüze müziğin evrimi. Kategori Yayıncılık.
16. Kolçak, O. (2005). Müziği öğreniyoruz. Pan Yayıncılık.
17. Köprülü, M. F. (2004). Saz Şairleri I-V. Akçağ Yayınları.
18. Özacun, O. (1996). Halkevlerinin dramı. Kebikeç, 2(3), 87-96.
19. Özdemir, Y., & Aktaş, E. (2011). Halkevleri (1932’den 1951’e). Journal of Turkish Research Institute, 45, 235-262. https://izlik.org/JA83ZH72SW
20. Selanik, C. (1996). Müzik sanatının tarihsel serüveni: Müziğin görkemli yolculuğu. Doruk Yayınları.
21. Stokes, M. (1994). Ethnicity, identity and music: The musical construction of place. Berg.
22. Şenel, S. (1997). Cumhuriyet Dönemi’nde Türk halk müziği araştırmaları. Folklor/Edebiyat, 99-128.
23. Tez, Z. (2022). Müzik ve müzik aletlerinin kültürel tarihi. Doruk Yayımcılık.
24. Türker, E. ve Kaçmaz, D. (2020). 1948 tamimi doğrultusunda Doğu ve Güneydoğu vilayetlerindeki Halkevleri müzik çalışmalarının değerlendirilmesi. İdil, 9(71), 1087-1102. doi: 10.7816/idil-09-71-04
25. Uçan, A. (2015). Geçmişten günümüze günümüzden geleceğe Türk müzik kültürü. Evrensel Müzik Yayınları.
26. Yardımcı, M. (2025). Geçmişten günümüze ozanlık geleneği ve bu süreçte iletişim araçlarının rolü. https://turkoloji.cu.edu.tr/HALK%20EDEBIYATI/mehmet_yardimci_gecmisten_gunumuze_ozanlik.pdf
27. Yıldırım, T. (2010). Cumhuriyet’in ilk yıllarında halk müziği derleme çalışmaları. Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
28. Yıldız, C. E. ve Doğan, İ. (2022). Halkevlerinde halk müziği çalgı toplulukları. İdil, 11(89), 107-118. doi: 10.7816/idil-11-89-09
29. Yükselsin, İ. Y. (2015). Bir ‘kültürel aracı’ olarak Muzaffer Sarısözen ve erken Cumhuriyet döneminde Türk halk müziğinin yeniden inşasındaki rolü. Yedi, 14, 77-90. https://doi.org/10.17484/yedi.16407