GÜNAHKÂR SOFRONİ’DEN GÜNAHKÂR ÇEVİRMENE: ÇEVİRMENİN SESİ BAĞLAMINDA YAN METİNSEL BİR İNCELEME

Öz

Çevirmenler çeviri stratejileri aracılığıyla çevirilerinde belirli eğilimlere yön verirler. Bu eğilimler, metnin hangi amaç doğrultusunda çevrileceğinin belirlenmesiyle çevirmenin zihninde şekillenmeye başlar. Bu bağlamda bir eserin bilimsel bir tarih metni mi yoksa edebiyat metni olarak mı çevrileceğini belirleyen kuşkusuz çevirmenin kendisidir. Diğer yandan, bu süreçte dikkat çekici bir diğer nokta, “çevirmenin sesi”ni hem metnin kendisinde hem de oluşturulan yan metinlerde duymanın mümkün olduğudur. Geleneksel çeviri yaklaşımları, çeviri metni araç konumunda bir aktarım nesnesi gibi görüp “çevirmenin sesi”ni yok sayarken, çevirmenin gözle görülür izlerini göz ardı eder; sadakat arayışıyla çevirmeni “günahkâr” kabul eder ve bu bilincin modern versiyonları, okura sadık bir okuma deneyimi sunma kaygısıyla karşımıza çıkar. Bu çalışmada, Eski Bulgarcadan Aziz Nazmi Şakir-Taş tarafından Türkçeye çevrilen Osmanlı’da Bir Papaz Günahkâr Sofroni’nin Çileli Hayat Hikâyesi (1739-1813) adlı otobiyografi, “çevirmenin sesi”nin güçlü bir şekilde duyulduğu yan metinsel bir inceleme örneği olarak ele alınacak, tarihsel metin mi yoksa edebî bir anlatı olarak mı Türkçe dizgede yer aldığı irdelenecektir. Bu kapsamda, Theo Hermans’ın “Çeviri Anlatıda Çevirmenin Sesi” (“The Translator’s Voice in Translated Narrative”) başlıklı makalesinin kuramsal yönlendirmesi ve Gérard Genette’nin Eşikler (Seuils) adlı eserinde yer verdiği yan metinsellik temel alınarak, oluşturulan dipnotlar ve yan metinler değerlendirilerek, çevirmenin anlatıyı yönlendirmeye dönük bir iz bırakıp bırakmadığı tartışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Çevirmenin Sesi
• Yan Metinsellik
• Sofroni
• Tarih Metinleri Çevirisi
• Bulgar edebiyatı

FROM THE SINFUL SOFRONI TO THE SINFUL TRANSLATOR: A PARATEXTUAL STUDY IN THE CONTEXT OF THE TRANSLATOR'S VOICE

Öz

Translators have tendencies shaped by the purpose of translation that determine whether a work is to be translated as a scholarly historical text or a literary text through translation strategies. In addition, it is possible to detect the ‘translator’s voice’ both within the text itself and in the accompanying texts produced. Traditional approaches to translation view the act of translation as a tool and disregard the “translator’s voice”, thereby overlooking the translator’s visible traces; in their quest for fidelity, they regard the translator as “sinful”, and modern iterations of this mindset emerge out of a concern to offer the reader a faithful reading experience. In this study, the autobiography Osmanlı’da Bir Papaz Günahkâr Sofroni’nin Çileli Hayat Hikâyesi (1739–1813), translated into Turkish from Old Bulgarian by Aziz Nazmi Şakir-Taş, will be analyzed with paratexts in which “the translator’s voice” is strongly audible, and the question of whether the Turkish text is a historical text or a literary narrative will be examined. The theoretical approaches of Theo Hermans in “The Translator’s Voice in Translated Narrative” and Gérard Genette's concept of intertextuality in Thresholds (Seuils) will be addressed to discuss whether the translator has left a trace intended to steer the narrative.

Anahtar Kelimeler

• The Translators Voice
• Paratextuality
• Sofroni
• Translation of Historical Texts
• Bulgarian Literature

Kaynakça

1. Aksoy, B. (1999). Sosyal bilimler metinleri çevirisi. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 16(2). https://izlik.org/JA59EW68RA.
2. Bakhtin, M. (2001), Karnavaldan Romana. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
3. Barthes, R. (1988). Semiology and urbanism. The semiotic challenge, 3(2), 191-201.
4. Bhabha, H. K. (1992). Postcolonial criticism. S. Greenblatt & G. Gunn (Ed.), Redrawing the boundaries: The transformation of English and American literary studies içinde (s. 437–465). Modern Language Association of America.
5. Cerrato Rodríguez, B. (2017). La (traducción de la) historia como narrativa. CLINA: An Interdisciplinary Journal of Translation, Interpreting and Intercultural Communication, 3(1), 77–95. https://doi.org/10.14201/clina2017317795
6. Chandler, D. (2002). Semiotics: The basics. Routledge.
7. Culler, J. (2001). The pursuit of signs. Routledge.
8. Genette, G. (1987). Seuils. Paris: Seuil.

9. Genette, G. (1997). Paratexts: Thresholds of interpretation. Cambridge University Press.
10. Günal, Ö. F. (2010). Uyanış Çağı Bulgar Edebiyatında Sofroniy Vraçanski ve Osmanlıda Bir Papaz adlı eser [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
11. Hermans, T. (1997). Çeviri anlatıda çevirmenin sesi (A. Bulut, Çev.). Kuram, 15, 63–68.
12. İnalcık, H. (1991). Tanzimat ve Bulgar meselesi. Eren Yayıncılık ve Kitapçılık.
13. Kılıç, M. (2009). Osmanlı Hariciyesinde Gayrimüslimler (1836-1876) [Yayımlanmamış doktora tezi]. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
14. Kuleli, M. (2024). Yazınsal metinlerde çoğul okuma ekseni: metinlerarası okuma yoluyla 1960 darbesinin sosyopolitik çıkarımları. Uluslararası Dil, Edebiyat ve Kültür Araştırmaları Dergisi, 7(4), 842-858. https://doi.org/10.37999/udekad.1531232.
15. Liu, X. (2009). History: Translation or recording of the facts. Asian Social Science, 5(8), 3–11.
16. Macfie, A. L. (2023). Geçmişi yaratmak: Tarihi yazmak ve yeniden düşünmek. A. Munslow (Ed.), E. Elmas (Çev.), Tarihçilere davet içinde (s. 79-95). Yeni İnsan Yayınevi.
17. Mevsim, H. (2016). Yazarın kahramanına âşık olma hâli: Vera ve Cem olayı. Avrasya Etüdleri, 50(2), 405–418.
18. Mutafchieva, V. (2008). Kniga za Sofroniy, Protsesat 1873, Saedinenieto pravi silata (Tom 6). Plovdiv: Janet 45.
19. Riffaterre, M. (1983). Text Production (La Production du texte) (T. Lyons, Çev.). Seuil: Columbia University Press.
20. Suraiya Faroqhi ile söyleşi. (2008, Haziran). Toplumsal Tarih.
21. Vraçali Sofroni. (2003). Osmanlı’da bir papaz: Günahkâr Sofroni’nin çileli hayat hikâyesi (1739–1813) (A. N. Şakir-Taş, Çev.). Kitap Yayınevi.