Özel Yetenekli Çocuklar için Sunulan Eğitim ve Destek Hizmetler: Okul Öncesi Eğitim Ortamlarından Yansımalar

Yıl 2026, Cilt: 39 Sayı: 1 , 193 - 211 , 30.04.2026

Songül Zorbay Varol , Seray Olçay

https://doi.org/10.19171/uefad.1694631

https://izlik.org/JA88WC98YU

Öz

Bu araştırma, okul öncesi eğitim ortamlarında özel yetenekli olarak tanılanmış ya da özel yeteneklilik özellikleri gösteren çocuklara sunulan eğitim ve destek hizmetlerinin mevcut durumunu ve bu çocukların eğitim gereksinimlerini belirlemeyi amaçlamaktadır. Nitel araştırma yöntemlerinden durum çalışması deseniyle tasarlanan çalışmaya, okul öncesi eğitim ortamlarında görev yapan 17 öğretmen katılmıştır. Araştırmada yarı yapılandırılmış görüşmeler aracılığıyla toplanan veriler, içerik analizi ile analiz edilmiş ve elde edilen bulgular mevcut durum ve gereksinimler olmak üzere iki başlık altında ele alınmıştır. Mevcut durum başlığında, öğretmenlerin büyük bir kısmı özel yetenekli olarak tanılanmış ya da özel yeteneklilik özellikleri gösteren çocuklar için genellikle etkinlik sayısını artırdıklarını, bu çocuklara akranlarına ya da öğretmene yardımcı olma gibi ek roller verdiklerini belirtmiş; fiziki ve sosyal ortama ilişkin yetersizliklere değinmişlerdir. Gereksinimler başlığında ise öğretmenler süreç ve ortamı farklılaştırma, tanılama ve yerleştirme ile öğretmenin desteklenmesi konularındaki gereksinimleri dile getirmişlerdir.

Anahtar Kelimeler

Özel yetenek , Üstün zekâ , Okul öncesi dönemde eğitim , Destek hizmetler

Educational and Support Services for Gifted Children: Reflections from Early Childhood Education Environments

https://izlik.org/JA88WC98YU

Öz

This study aims to determine the current status of educational and support services provided to children who are identified as gifted or who exhibit gifted characteristics in early childhood education settings, as well as their educational needs. Designed using the case study method, a qualitative research approach, the study involved 17 teachers working in early childhood education settings. The data obtained from the interviews were analyzed under two main headings: the current status and the needs. Regarding the current status, the majority of teachers indicated that they generally increased the number of activities for gifted children or assigned them additional roles, such as helping peers or assisting teachers. They also mentioned inadequacies in the physical and social environments. Under the needs heading, teachers expressed their need for differentiating processes and environments, diagnosis and placement, and support for teachers.

Anahtar Kelimeler

Giftedness , Intellectual giftedness , Early childhood education , Support services

Kaynakça

• Aldosari, D. H. (2021). Exploring public and private preschool teachers’ beliefs and practices regarding gifted children from three to six years old in Riyadh, Saudi Arabia. Early Years, 33(1), 1-13. https://doi.org/10.1080/09575146.2021.1940876
• Aral, N., Kandır, A., & Yaşar, C.M. (2003). Okul öncesi eğitim (1.cilt). Ya-pa Yayınları.
• Aydın, S. (2020). Okul öncesi öğretmenlerine yönelik özel yetenekli çocuklarla ilgili hizmet içi eğitim programı etkililiği. (Yüksek lisans tezi). Ondokuz Mayıs Üniversitesi. Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
• Aşık, M. & Zelyurt, H. (2021). Investigation of parents’ views regarding the recognition and education of specially talented individuals in early childhood period. Pegem Journal of Education and Instruction, 11(4), 44-52.
• Aziz, A. R. A., Razak, N. H. A., Sawai, P.R., Kasmani, M. F., Amat, M. I., & Shafie, A. A. H. (2021). Exploration of challenges among gifted and talented children. Malaysian Journal of Social Sciences and Humanities (MJSSH), 6(4), 242 – 251. https://doi.org/10.47405/mjssh.v6i4.760
• Barbour, N. E. & Shaklee, B. D. (1998). Gifted education meets reggio emilia: Visions for curriculum in gifted education for young children. Gifted Child Quarterly, 42(4), 228-237.
• Baum, S. M., Schader, R. M., & Hébert, T. P. (2014). Through a different lens: Reflecting on a strengths-based, talent-focused approach for twice-exceptional learners. Gifted Child Quarterly, 58(4), 311–327. https://doi.org/10.1177/0016986214547632
• Bee, H. & Body, D. (2009). Çocuk gelişim psikolojisi (O. Gündüz, Çev.). Kaknüs. (Eserin orijinali 2007’de yayımlandı.)
• Bildiren, A. (2018). The interest ıssues of gifted children. World Journal of Education, 8(1), 17-26. https://doi.org/10.5430/wje.v8n1p17
• Bildiren, A., & Bıkmaz-Bilgen, Ö. (2019). Okul öncesi dönem üstün yetenekli çocuklar için aday bildirim ölçeği: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 20(2), 269-285. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.475278
• Bildiren, A., Gür, G., Sağkal, A. S., & Özdemir, Y. (2020). Okul öncesi öğretmenlerinin üstün yetenekli çocukların tanılanması ve eğitimlerine ilişkin algıları. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 21(2), 329-356. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.572326
• Bondarchuk, O. and Dovgan, N. (2013). Development of psychological readiness to work with gifted children for preschool institution teachers. Social Welfare: Interdisciplinary Approach, 3(1), 56–65. https://doi.org/10.15388/SW.2013.28217
• Campbell, J. A., Idsøe, E., & Størksen, I. (2022). Screening for potential, assessing for achievement: a study of instrument validity for early identification of high academic potential in Norway. Scandinavian Journal of Educational Research, 67(4), 574–590. https://doi.org/10.1080/00313831.2022.2042735
• Clark, B. (2015). Üstün zekalı olarak büyümek-evde ve okulda çocukların potansiyellerini geliştirmek (F. Kaya & U. Oğurlu, Çev.). Nobel Yayın Dağıtım. (Eserin orijinali 2013’de yayımlandı.)
• Creswell, J. W. (2014). Nitel, nicel ve karma yöntem yaklaşımları araştırma deseni (S. B. Demir, Çev.). Eğiten Kitap. (Eserin orijinali 1994’de yayımlandı.)
• Cross, T. L. (2001). Social/emotional needs: Gifted children and Erikson’s theory of psychosocial development. Gifted Child Today, 24(1), 54-55. https://doi.org/10.4219/gct-2000-522
• Colangelo, N. & Davis, G. A. (2003). Handbook of gifted education. Pearson Education Press.
• Çağlar, D. (2004). Üstün zekalı çocukların özellikleri. Şirin, R., Kulaksızoğlu, A. & Bilgili A. E. (Ed.), Seçilmiş makaleler kitabı (1. Baskı, s. 111-126) içinde. Çocuk Vakfı Yayınları.
• Dağlıoğlu, H. E. (2010). Üstün yetenekli çocukların eğitiminde öğretmen yeterlikleri ve özellikleri. Milli Eğitim Dergisi, 39(186), 72-84.
• Davaslıgil, Ü. (2004). Üstün çocuklar. Şirin, R., Kulaksızoğlu, A. & Bilgili A. E. (Ed.), Seçilmiş makaleler kitabı içinde (1. Baskı., s. 211-218). Çocuk Vakfı Yayınları.
• Delaune, A. (2016). Emotional, social, and relationship development for gifted and talented children in early childhood education. He Kupu the Word, 4(4), 61-71. https://www.researchgate.net/publication/326831754
• Dijkstra, E. M., Walraven, A., Mooij, T. & Kirschner, A. P. (2017). Factors affecting intervention fidelity of differentiated instruction in kindergarten. Research Papers in Education, 32(2), 151-169. https://doi.org/10.1080/02671522.2016.1158856
• Duncan, G. J., & Magnuson, K. (2011). The nature and impact of early achievement skills, attention skills, and behavior problems. In G. J. Duncan & R. J. Murnane (Eds.), Whither opportunity: Rising inequality, schools, and children's life chances (pp. 47–69). Russell Sage.
• Elo, S., & Kyngäs, H. (2008). The qualitative content analysis process. Journal of Advanced Nursing, 62(1), 107–115. https://doi.org/10.1111/j.1365-2648.2007.04569
• Eroğlu-Garip, S., Karadağ, F. & Yıldız-Demirtaş (2022). Özel yetenekli çocukların ebeveyni olmak ve erken çocuklukta özel yetenekli olmak: Ebeveyn görüşleri. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 24(1), 197-226. https://doi.org/10.26468/trakyasobed.885478
• Eren, F., Özyurt, G., & Kılıç, B. G. (2018). Emotional and behavioral characteristics of gifted children. Psychiatry and Clinical Psychopharmacology, 28(2), 178–186. https://doi.org/10.1080/24750573.2017.1418468
• Freeman, J. (2001). Gifted children grown up. Routledge. https://books.google.com.tr/books/about/Gifted_Children_Grown_Up.html?id=KSPRHNbtfGwC&redir_esc=y
• Ford, D. Y., Wright, B. L., & Tyson, C. A. (2021). Lance and other gifted and talented students of color matter. Gifted Child Today, 44(1), 48-56. https://doi.org/10.1177/1076217520940754.
• Gagné, F. (2004). Transforming gifts into talents: The DMGT as a developmental theory. High Ability Studies, 15(2), 119–147. https://doi.org/10.1080/1359813042000314682.
• Gallagher, J. J. (2007). According to Jim: Another opportunity for preschool education. Roeper Review, 29, 231.
• Gross, M. U. M. (1999) Small poppies: Highly gifted children in the early years. Roeper Review, 21(3), 207-214.
• Gottfried, A. W., Gottfried, A. E. & Guerin D. W. (2006). The fullerton longitudinal study: a long-term investigation of intellectual and motivational giftedness. Journal for the Education of the Gifted, 29(4), 430–450. Prufrock Press Inc., http://www.prufrock.com.
• Gregory, G. G., & Chapman, C. (2020). Farklılaştırılmış öğretim stratejileri (M. A. Sözer, Çev. Ed.). Pegem Akademi.
• Harrison, C. (2004). Giftedness in early childhood: The search for complexity and connection. Roeper Review, 26(2), 78–84. https://doi.org/10.1080/02783190409554246.
• Hertzog, N. B. (2008). Early childhood gifted education. Prufrock Press Inc. http://www.prufrock.com.
• Huang, S. Y. (2008). Early identification: cultivating success for young gifted children. Gifted Education International, 24, 118-125. https://doi.org/10.1177/026142940802400113.
• Kaplan, S. (2013). Depth and complexity. In Callahan C. M., & Hertberg-Davis H. L. (Eds.), Fundamentals of gifted education (pp. 277–287). Routledge.
• Karadağ, F. (2015). Okul öncesi dönemde potansiyel üstün zekalı çocukların belirlenmesi (Yüksek lisans tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi. Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
• Karadağ, F., & Yıldız Demirtaş, V. (2017). Okul öncesi dönem ve özel yetenek [Pre-school period and giftedness]. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 10(51), 737-745. http://dx.doi.org/10.17719/jisr.2017.1810
• Karateke, B. (2019). Okul öncesi dönemde özel yeteneğin değerlendirilmesinde nöropsikolojik bir yaklaşım: Renkli Progresif Matrisler Testi güvenirlik ve geçerlik çalışması. Çocuk ve Gelişim Dergisi, 2(4), 12-25.
• Karnes, M. B., & Johnson, L. J. (1991). The preschool/primary gifted child. Journal for the Education of the Gifted, 14(3), 267-283. https://doi.org/10.1177/016235329101400307
• Kettler, T., Oveross, E. M. & Salman, R. C. (2017). Preschool gifted education: perceived challenges associated with program development. Gifted Child Quarterly, 61(2), 117–132. https://doi.org/10.1177/0016986217690228.
• Kıldan, O. A. (2011). Okul öncesi öğretmenlerin üstün yetenekli çocuklar hakkındaki görüşleri. Kastamonu Eğitim Dergisi, 19(3), 805-818.
• Koçbay, A. (2022). Okul öncesi dönem özel yetenek potansiyeli olan çocukların eğitim süreçlerinin değerlendirilmesi (Yüksek lisans tezi). Çukurova Üniversitesi. Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
• Koshy, V & Robinson N. M. (2006). Too long neglected: Gifted young children. European Early Childhood Education Research Journal, 14(2), 113-26.
• Köksal-Akyol, A. (2015). Okul öncesi eğitim programları. Hedef Yayıncılık.
• Kritt, D. W. (2004). Strengths and weaknesses of bright urban children: A critique of standardized testing in kindergarten. Education and Urban Society, 36(4), 457–466. https://doi.org/10.1177/0013124504263654
• Lincoln, Y. S., Guba, E. G. (1986). But is it rigorous trustworthiness and authenticity in naturalistic evaluation. New Directions for Evaluation, 30, 1-101. https://doi.org/10.1002/ev.1427
• Jaburek, M., Cígler, H., Portešová, Š., & Ťápal, A. (2021). Searching for a more valid form of parental rating scales of preschoolers’ intellectual giftedness – Development and validation of the Preschooler’s Ability Rating Scale (PARS). Československá Psychologie, 65(4), 317–332. https://doi.org/10.51561/cspsych.65.4.317
• Jolly, J. L., & Kettler, T. (2008). Gifted education research 1994- 2003: A disconnect between priorities and practice. Journal for the Education of the Gifted, 31(4), 427–446. https://doi.org/10.4219/jeg-2008-792
• Mendaglio, S. (2016). Üstün yetenekli bireylerin danışmanlığı için duyuşsal-bilişsel terapi. Mandaglio, S. & Peterson, J. S. (Ed.), Üstün yetenekliler danışmalık modelleri içinde (s. 7-27). Nobel Yayınevi.
• Miles, M. B., & Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis: An expanded sourcebook (2nd ed.). Sage Publications.
• Millî Eğitim Bakanlığı (MEB). (2013). Üstün yetenekli bireyler strateji ve uygulama planı (2013-2017). Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı. https://tubitak.gov.tr/sites/default/files/10_ek-1_ustunyetenekliler.pdf. Erişim tarihi: 12.11. 2024
• Millî Eğitim Bakanlığı (MEB). (2024). Türkiye yüzyılı maarif modeli okul öncesi eğitim programı. https://tegm.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2024_09/20104013_2024programokuloncesionayli.pdf Erişim tarihi: 15.12. 2025.
• Mohamed, A., & Elhoweris, H. (2022). Perceptions of preschool teachers of the characteristics of gifted learners in Abu Dhabi: A qualitative study. Frontiers in Psychology, 13, 1051697. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2022.1051697
• Morissey, A. M., & Brown, M. (2009). Mother and toddler activity in the zone of proximal development for pretend play as a predictor of higher child IQ. Gifted Child Quarterly, 53(2), 106-120. http://dx.doi.org/10.1177/0016986208330563
• Moon, S. (2016). Danışmanlık konuları ve araştırma. Mandaglio, S. & Peterson, J. S. (Ed.), Üstün yetenekliler danışmalık modelleri içinde (s 7-27). Nobel Yayınevi.
• Mushkina, I. A., Mikhal'kova, O. A., Sadilova, O. P., & Khovyakova, A. L. (2020). Manifestations of giftedness in senior preschoolers and their interest in professions. European Journal of Contemporary Education, 9(4), 839–853. https://doi.org/10.13187/ejced.2020.4.839
• National Association for Gifted Children. (2015). Self-assess your P-12 practice or program using the NAGC gifted programming standards. National Association for Gifted Children.
• Neihart, M., Reis, S. M., Robinson, N. M., & Moon, S. M. (2002). The social and emotional development of gifted children: what do we know? Prufrock Press Inc.
• Nordström, M. E. (2022). Swedish preschool teachers and principals’ conceptions of giftedness and gifted education. Journal for the Education of the Gifted, 45(3), 271–291. http://dx.doi.org/10.1177/01623532221105602
• Özbay, Y. & Palancı, M. (2011). Üstün yetenekli çocuk ve ergenlerin psikososyal özellikleri. Sakarya Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 22, 89-108.
• Özcan, D. & Gülkaya, Ş. (2019). Okul öncesi öğretmenlerinin üstün yetenekli çocuklara yönelik algı ve eğitim ihtiyaçlarının belirlenmesi. Kastamonu Education Journal, 27(5), 2355-2368. https://doi.org/10.24106/kefdergi.3776
• Öznacar, M. D., & Bildiren, A. (2016). Üstün zekalı öğrencilerin eğitimi ve eğitsel bilim etkinlikleri [Education of gifted students and educational science activities]. Anı.
• Patton, M. Q. (2014). Nitel araştırma ve değerlendirme yöntemleri (M. Bütün & S. B. Demir, Çev.). Pegem Akademi.
• Porter, L. (2005). Gifted young children (2nd ed.). Open University Press.
• Prater, M. A. (2003). She will succeed! Strategies for success in inclusive classrooms. Teaching Exceptional Children, 35, 58-64.
• Peyre, H., Ramus, F., Melchior, M., Forhan, A., Heude, B., & Gauvrit, N. (2016). Emotional, behavioral and social difficulties among high-IQ children during the preschool period: Results of the EDEN mother–child cohort. Personality and Individual Differences, 94, 366-371. http://dx.doi.org/10.1016/j.paid.2016.02.014
• Pfeiffer, S. I., & Petscher, Y. (2008). Identifying young gifted children using the gifted rating scales-preschool/kindergarten form. Gifted Child Quarterly, 52(1), 19–29. https://doi.org/10.1177/0016986207311055
• Reis, S. M., & Renzulli, J. S. (2010). Is there still a need for gifted education? An examination of current research. Learning and Individual Differences, 20(4), 308-317. https://doi.org/10.1016/j.lindif.2009.10.012
• Renati, R., Bonfiglio, N.S., Dilda, M., Mascia, M.L. & Penna, M.P. (2023). Gifted children through the eyes of their parents: talents, social-emotional challenges, and educational strategies from preschool through middle school. Children, 10, 42. https://doi.org/10.3390/children10010042
• Renzulli, J. & Reis, S. M. (1998). Talent Development through curriculum differentiation. Education for the Gifted and Talented, 82(595), 61-74. https://doi.org/10.1177/019263659808259508
• Robinson, M. N. (2008). The social world of gifted children and youth. In S. I. Pfeiffer (Eds.), Handbook of giftedness in children psychoeducational theory, research, and best practices. Springer-Verlag.
• Robinson, A., Shore, B.M., & Enersen, D. (2007). Best practices in gifted education: an evidence-based guide (1st ed.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003233244
• Rock, M. L., Gregg, M., Ellis, E., & Gable, R.A. (2008). REACH: A framework for differentiating classroom instruction. Preventing School Failure, 52(2), 31-47. http://www.tandf.co.uk/
• Scott, M. S., & Delgado, C. F. (2005). Identifying cognitively gifted minority students in preschool. Gifted Child Quarterly, 49(3), 199–210.
• Siegle, D., & Mccoach, D. B. (2005). Making a Difference: Motivating Gifted Students who are not Achieving. Teaching Exceptional Children, 38(1), 22-27. https://doi.org/10.1177/004005990503800104
• Silverman, L. K. (2004). Characteristics of giftedness scale: A review of the literature. https://www.spart5.net/cms/lib07/SC01000802/Centricity/Domain/491/Characteristics_Scale.pdf Erişim tarihi: 04.10. 2024.
• Smutny, J. F. (1998). The young gifted child: Potential and promise, an anthology. Hampton Press.
• Şahin, F., & Kargın, T. (2013). Sınıf öğretmenlerine üstün yetenekli öğrencilerin belirlenmesi konusunda verilen bir eğitimin öğretmenlerin bilgi düzeyine etkisi. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 14(02), 1-15. https://doi.org/10.1501/Ozlegt_0000000181
• Şenol, F. B. (2023). Üstün yetenekli çocukların okul öncesi dönemde yaşadıkları eğitsel problemlerin anne görüşlerine göre incelenmesi. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 24(1), 159-178. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.933677
• Tannenbaum, A. (1992). Early signs of giftedness: research and commentary. Journal for the Education of the Gifted, 15(2), 104-13. https://doi.org/10.1177/016235329201500202
• Tavşancıl, E., & Aslan, E. (2001). İçerik analizi ve uygulama örnekleri. Epsilon Yayınları.
• Tomlinson, C. A. (2001). How to differentiate instruction in mixed-ability classrooms. ASCD.
• Tomlinson, C. A. (2014). The differentiated classroom: Responding to the needs of all learners. ASCD.
• VanTassel-Baska, J. (2003). Curriculum planning & instructional design for gifted learners. CO: Love.
• Vreys C., Ndanjo-Ndungbogun, G., Kieboom, T., & Venderickx, K. (2018). Training effects on Belgian preschool and primary school teachers’ attitudes towards the best practices for gifted children. High Ability Studies, 29(1), 3-22. https://doi.org/10.1080/13598139.2017.1312295
• Yıldırım, A. & Şimşek, H. (2016). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.
• Yoleri, S., Tetik, G., & Çetken, H. Ş. (2018). Okul öncesi öğretmenlerinin üstün yetenekli çocuklar hakkındaki görüşlerinin belirlenmesi (Uşak İli Örneği). Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 38(1), 159-183.
• Zorbay Varol, S., & Tan, S. (2024). MEB Okul Öncesi Eğitim Programının (2013) Özel Yetenekli Çocukları Kapsaması Bakımından İncelenmesi. Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi (60), 1465-1489. https://doi.org/10.53444/deubefd.1455084
• Walsh, R. L. (2014). Catering for the needs of intellectually gifted children in early childhood:Development and evaluation of questioning strategies to elicit higher order thinking. (Doctoral thesis). Macquarie University, Institute of Early Childhood, Australia. https://doi.org/10.25949/19442660.v1
• Wellisch, M. (2019). Ceilinged out: gifted preschoolers in early childhood services. Journal of Advanced Academics, 30(3), 326–354. https://doi.org/10.1177/1932202X19851276