Özel Gereksinimli Çocuğu Olan Annelerin Stresle Başa Çıkma Biçimlerinde Psikodramanın Etkisi

Öz

Özel gereksinimli bireylerin aileleri çeşitli stres faktörleriyle karşılaşmaktadırlar. Özellikle birincil bakım veren anneler bu stresin yükünü daha fazla taşımaktadırlar. Bu sebeple bu annelerin stres faktörlerine yönelik çalışmaların yapılmasının gerekli olduğu söylenebilir. Buradan hareketle, bu araştırmanın amacı özel gereksinimli çocuğu olan annelerin stresle başa çıkma biçimlerine yönelik psikodrama temelli grup çalışmasının etkililiğini test etmektir. Bu amaçla on oturumluk psikodrama temelli grup çalışması yapılmıştır. Araştırmada ön test-son test kontrol gruplu seçkisiz desenden yararlanılmıştır. Araştırmanın çalışma grubunu dokuz deney, dokuz kontrol grubu katılımcıları olmak üzere 18 özel gereksinimli çocuğu olan anne oluşturmaktadır. Araştırmada veri toplama araçları olarak Demografik Bilgi Formu ve Stresle Başa Çıkma Tarzları Ölçeği kullanılmıştır. Verilerin analizinde Mann Whitney-U Testi ve Wilcoxon İşaretli Sıralar Testi kullanılmıştır. Araştırma sonucunda, deney grubunun Stresle Başa Çıkma Tarzları Ölçeği güvenli yaklaşım, iyimser yaklaşım, sosyal destek arama, çaresiz yaklaşım ve boyun eğici yaklaşım alt boyutlarının ön test ve son test puanları sıra ortalamaları arasında istatistiksel olarak anlamlı düzeyde fark olduğu, kontrol grubu katılımcılarının ise Stresle Başa Çıkma Tarzları Ölçeği alt boyutları ön test ve son test puanları sıra ortalamaları arasında istatistiksel olarak anlamlı düzeyde fark olmadığı bulunmuştur. Araştırma sonuçları ilgili alan yazın doğrultusunda tartışılmış ve çeşitli öneriler sunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Psikodrama
• Stresle başa çıkma
• Özel gereksinimli bireylerin anneleri

Etik Beyan

Bu araştırmanın, Sakarya Üniversitesi Eğitim Araştırmaları ve Yayın Etik Kurulu tarafından 03.07.2025 tarihli ve 49 sayılı toplantısında alınan “04” nolu kararıyla verilen etik kurul izni bulunmaktadır. Bu araştırmanın planlanmasından, uygulanmasına, verilerin toplanmasından verilerin analizine kadar olan tüm süreçte “Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi” kapsamında uyulması belirtilen tüm kurallara uyulmuştur. Yönergenin ikinci bölümü olan “Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiğine Aykırı Eylemler” başlığı altında belirtilen eylemlerden hiçbiri gerçekleştirilmemiştir. Bu araştırmanın yazım sürecinde bilimsel, etik ve alıntı kurallarına uyulmuş; toplanan veriler üzerinde herhangi bir tahrifat yapılmamıştır. Bu çalışma herhangi başka bir akademik yayın ortamına değerlendirme için gönderilmemiştir.

The Effect of Psychodrama on the Coping Strategies of Mothers of Children with Special Needs

Öz

Families of individuals with special needs face multiple stressors, with mothers as primary caregivers often carrying a disproportionate share of this burden. Therefore, research focusing on the stress factors experienced by these mothers is essential. Accordingly, the aim of this study is to examine the effectiveness of a psychodrama-based group intervention on the coping strategies of mothers of children with special needs. For this purpose, a ten-session psychodrama-based group intervention was conducted. The study employed a randomized pretest-posttest control group design. The study group consisted of 18 mothers of children with special needs, with nine participants assigned to the experimental group and nine to the control group. Data were collected using a Demographic Information Form and the Coping Style Scale. For data analysis, the Mann-Whitney U Test and the Wilcoxon Signed-Rank Test were utilized. The results indicated statistically significant differences between the pretest and posttest mean rank scores of the experimental group on the Coping Style Scale subscales —namely, self-confident, optimistic, seeking social support, helpless, and submissive coping styles. In contrast, no statistically significant differences were found in the control group between the pretest and posttest scores on any subscale. The findings were discussed within the context of the relevant literature, and several recommendations were presented.

Anahtar Kelimeler

• Psychodrama
• Coping with stress
• Mothers of children with special needs

Etik Beyan

This study was approved by the Ethics Committee of Sakarya University Educational Research and Publication Ethics Board with decision number “04,” taken at the meeting dated 03.07.2025 and numbered 49. Throughout all stages of the research—from its planning and implementation to data collection and analysis—full compliance was ensured with the rules specified in the Higher Education Institutions Scientific Research and Publication Ethics Directive. None of the actions listed under the second section of the directive, titled Violations of Scientific Research and Publication Ethics, were carried out. During the writing process of this study, all scientific, ethical, and citation principles were observed, and no falsification of the collected data was made. Furthermore, this study has not been submitted to any other academic publication platform for evaluation.

Kaynakça

1. Akbulut, S. (2012). Gerçekten eşit miyiz? Acı (ma), zayıf gör (me) ve yok say (ma) ekseninde engelli ayrımcılığı. K. Çayır ve M. A. Ceyhan (Ed.), Ayrımcılık: Çok boyutlu yaklaşımlar içinde (s. 149-162). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
2. Aksoy, M., & Demirli, C. (2020). Zihinsel engelli çocuğu olan annelerin karşılaşabilecekleri güçlüklerle baş etme durumlarının incelenmesi: Bir aile destek eğitim programının uygulanması. Education Sciences, 15(3), 73-84, http://doi.org/10.12739/NWSA.2020.15.3.1C0700
3. Almansour, M. A., Alateeq, M. A., Alzahrani, M. K., Algeffari, M. A., & Alhomaidan, H. T. (2013). Depression and anxiety among parents and caregivers of autistic spectral disorder children. Neurosciences Journal, 18(1), 58–63.
4. Altınay, D. (2015). Psikodramada seçme konular: Teoriden pratiğe psikodrama. Epsilon Yayıncılık.
5. Amerikan Psikiyatri Birliği (2014). DSM-5 tanı ölçütleri başvuru el kitabı (E. Köroğlu, Çev.). Hekimler Yayın Birliği.
6. Ardıç, A. (2013). Otistik spektrum bozukluğu tanısı almış çocukların ailelerine yönelik bir psiko-eğitsel grup programının ebeveynlerin bazı psikolojik değişkenleri üzerindeki etkisi (Yayın No. 331078) [Yüksek lisans tezi, Anadolu Üniversitesi]. YÖK. https://tez.yok.gov.tr
7. Arıdağ, N. Ç., & Erbiçer, E. S. (2018). Grupla psikolojik danışma uygulamasının özel gereksinimli çocuğu olan annelerin kaygı düzeyleri ve yaşam doyumları üzerinteki etkisi. Ankara Üniversitesi Eğitim Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 19(2), 257–275. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.372512
8. Baltaş, Z., & Baltaş, A. (2013). Stres ve başa çıkma yolları. Remzi Kitapevi.

9. Bandura, A. (1997). Self-Efficacy (The Exercise of Control). W. H. Freeman & Company.
10. Bayraklı, H. (2010). Zihinsel engelli ve engelli olmayan çocuğa sahip annelerde yılmazlığa etki eden değişkenlerin incelenmesi (Yayın No. 309512) [Yüksek lisans tezi, Ankara Üniversitesi]. YÖK. https://tez.yok.gov.tr
11. Biswas, S., Moghaddam, N., & Tickle, A. (2015). What are the factors that influence parental stress when caring for a child with an intellectual disability? A critical literature review. International Journal of Developmental Disabilities, 61(3), 127–146. https://doi.org/10.1179/2047387714Y.0000000043
12. Bronfenbrenner, U. (1979). The ecology of human development: Experiments by nature and design. Harvard University Press.
13. Büyüköztürk, Ş. (2020). Sosyal bilimler için veri analizi el kitabı. Pegem Akademi.
14. Büyüköztürk, Ş., Çakmak, E. K., Akgün, O. E., Karadeniz, S., & Demirel, F. (2021). Bilimsel araştırma yöntemleri. Pegem Akademi.
15. Cengiz, S., Nebioğlu-Yıldız, M., & Peker, A. (2021). Özel gereksinimli çocuğa sahip ebeveynler ile tipik gelişim gösteren çocuğa sahip ebeveynlerin stres ve yaşam doyumu düzeylerinin incelenmesi. OPUS Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 17(36), 2940-1956. https://doi.org/10.26466/opus.832440
16. Chakraborty, B., Rao, A., Shenoy, R. K., Davda, L., & Suprabha, B. S. (2019). Stress–mediated quality of life outcomes in parents of disabled children: A case–control study. Journal of Indian Society of Pedodontics and Preventive Dentistry, 37(3), 237–244. https://doi.org/10.4103/JISPPD.JISPPD_266_18
17. Coleman, P. K., & Karraker, K. H. (1997). Self Efficacy and Parenting Quality Findings and Future Applications. Developmental Review, 18, 47- 85.
18. Çiçek-Gümüş, E. (2020). Özel gereksinimli çocuğu olan ebeveynlere uygulanan kabul ve kararlılık terapisi temelli girişimlerin psikolojik sağlamlık, depresyon, anksiyete, stres düzeylerine ve bakım yüküne etkisi (Yayın No. 638280) [Doktora tezi, Akdeniz Üniversitesi]. YÖK. https://tez.yok.gov.tr
19. Demiray, G. (2019). Özel gereksinimli çocuğu olan ailelerde yaşam kalitesi, umutsuzluk ve yılmazlık arasındaki ilişkilerin incelenmesi (Yayın No. 597819) [Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi]. YÖK. https://tez.yok.gov.tr
20. Demšar, A., & Bakracevic, K. (2023). Depression, anxiety, stress, and coping mechanisms among parents of children with autism spectrum disorder. International Journal of Disability, Development and Education, 70(6), 994-1007. https://doi.org/10.1080/1034912X.2021.1947474
21. Dougall, A. L., & Baum, A. (2012). Stress, health, and illness. In A. Baum, T. A. Revenson, & J. Singer (Eds.), Handbook of health psychology (pp. 53–78). Psychology Press.
22. Erbiçer, E. S., Koç, M., Haskan-Avcı, Ö., Ağırkan, M., Şen, S., Akın, E., Metin, A., & Erbiçer, S. (2024). The efficacy of interventions designed for parents of children with developmental disabilities in Türkiye: A systematic review and meta-analysis. Children and Youth Services Review, 107786. https://doi.org/10.1016/j.childyouth.2024.107786
23. Erdem, Ö., & Nazlı, S. (2024). Özel gereksinimli çocuğu olan ailelerin ihtiyaçlarının incelenmesi. Aile Psikolojik Danışmanlığı Dergisi, 7(2), 88-128. https://doi.org/10.58434/apdad.1557336
24. Folkman, S., & Lazarus, R. S. (1980). An analysis of coping in a middle-aged community sample. Journal of Health and Social Behavior, 21(3), 219–239. https://doi.org/10.2307/2136617
25. Folkman, S., & Lazarus, R. S. (1984). Stress, appraisal, and coping (pp. 150-153). Springer.
26. Fraenkel, J., Wallen, N., & Hyun, H. H. (2012). How to design and evaluate research in education (8th ed.). McGraw-Hill.
27. Fung, K., Lake, J., Steel, L., Bryce, K., & Lunsky, Y. (2018). ACT processes in group intervention for mothers of children with autism spectrum disorder. Journal of Autism and Developmental Disorders, 48, 2740-2747. https://doi.org/10.1007/s10803-018-3525-x
28. Gloria, C. T., & Steinhardt, M. A. (2016). Relationships among positive emotions, coping, resilience and mental health. Stress and Health, 32(2), 145–156. https://doi.org/10.1002/smi.2589
29. Güleç-Aslan, Y. (2016). Kaynaştırma ortamlarında ailelere yönelik eğitsel ve psikolojik hizmetler. Sakarya University Journal of Education, 6(3), 71-80. http://doi.org/10.19126/suje.220183
30. Güleç-Aslan, Y., Cihan, H., & Altın, D. (2014). Otizm Spektrum Bozukluğu tanılı çocuk sahibi annelerin deneyimleri. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 13(50), 96-111.
31. Hastings, R. P. (2016). Do children with intellectual and developmental disabilities have a negative impact on other family members? The case for rejecting a negative narrative. International Review of Research in Developmental Disabilities, 50, 165–194. https://doi.org/10.1016/bs.irrdd.2016.05.002
32. Johnston, C., Hessl, D., Blasey, C., Eliez, S., Erba, H., Dyer-Friedman, J., Glaser, B., & Reiss, A. L. (2003). Factors associated with parenting stress in mothers of children with fragile X syndrome. Journal of Developmental and Behavioral Pediatrics, 24(4), 267-275.
33. Jones, T. L., & Prinz, R. J. (2005). Potential roles of parental self-efficacy in parent and child adjustment: A review. Clinical Psychology Review, 25(3), 341-363.
34. Kaçan, H., & Denizol, M. (2024). Zihinsel engelli çocuğa sahip annelere verilen anksiyete ve stresle başa çıkma tutumları eğitim programlarının etkinliğinin değerlendirilmesi. Sağlık Akademisi Kastamonu (SAK), 9(2), 301-315. https://doi.org/10.25279/sak.1271970
35. Kaner, S. (2004). Engelli çocukları olan ana babaların algıladıkları stres, sosyal destek ve yasam doyumlarının incelenmesi. Ankara Üniversitesi Rektörlüğü Araştırma Projesi, Proje Numarası: 2001-0901-007.
36. Kaytez, N., Durualp, E., & Kadan, G. (2015). Engelli çocuğu olan ailelerin gereksinimlerinin ve stres düzeylerinin incelenmesi. Eğitim ve Öğretim Araştırmaları Dergisi, 4(1), 197-214.
37. Keen, D., Couzens, D., Muspratt, S., & Rodger, S. (2010). The effects of a parent-focused intervention for children with a recent diagnosis of autism spectrum disorder on parenting stress and competence. Research in Autism Spectrum Disorders, 4(2), 229–41.
38. Kellermann, P. F. (2013). Psikodramaya derinlemesine bir bakış: Psikodramanın terapötik yönleri. B. Gökler, I. Gökler-Danışman ve A. Mavili-Aktaş (Çev. Ed.). Nobel Akademik Yayıncılık.
39. Küçüker, S. (2001). Erken eğitimin gelişimsel geriliği olan çocukların anne-babalarının stres ve depresyon düzeyleri üzerindeki etkisinin incelenmesi. Özel Eğitim Dergisi, 3(1), 1-11.
40. Lubiewska, K., & Derbis, R. (2016). Relations between parenting stress, attachment, and life satisfaction in mothers of adolescent children. Polish Journal of Applied Psychology, 14(2), 87-112.
41. Margalit, M., & Kleitman, T. (2006). Mothers' stress, resilience and early intervention. European Journal of Special Needs Education, 21(3), 269–283. https://doi.org/10.1080/08856250600810682
42. Mazidi, M. I., Riahi, F., & Khajeddin, N. (2015). Effect of cognitive behavior group therapy on parenting stress in mothers of children with autism. Iranian Journal of Psychiatry and Behavioral Sciences, 9(3), e1900. https://doi.org/10.17795/ijpbs-1900
43. Metin, E. N. (2012). Özel gereksinimli çocuklar ve kaynaştırma. E. N. Metin ve A. İ. Yükselen (Ed.). Özel gereksinimli çocuklar içinde (s.373-402). Maya Akademi.
44. Nazlı, S. (2024). Özelleştirilmiş Aile-DSYM Temelli Aile Danışmanlığı Programı. MEB Özel Eğitim Genel Müdürlüğü Yayınları.
45. Neece, C. L., Fenning, R. M., Morrell, H. E., & Benjamin, L. R. (2024). Comparative effects of mindfulness-based stress reduction and psychoeducational support on parenting stress in families of autistic preschoolers. Autism, 28(4), 985-998. https://doi.org/10.1177/13623613231191558
46. Özbek, A., & Leutz, G. A. (2013). Psikodrama: Grup psikoterapisinde sahnesel etkileşim. Abdülkadir Özbek Psikodrama Enstitüsü Yayınları.
47. Özmen, M., & Önen, B. (2005). Stresle başa çıkma yolları. İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi sürekli tıp etkinlikleri. Medikal Açıdan Stres ve Çareleri Sempozyum Dizisi, 47, 171-180.
48. Paster, A., Brandwein, D., & Walsh, J. (2009). A comparison of coping strategies used by parents of children with disabilities and parents of children without disabilities. Research in Developmental Disabilities, 30(6), 1337–1342. https://doi.org/10.1016/j.ridd.2009.05.010
49. Rakap, S., Vural Batık, M., & Coleman, H. (2023). Predictors of family burden in families caring for children with special needs. Journal of Childhood, Education & Society, 4(1). https://doi.org/10.37291/2717638X.202341245
50. Rowbotham, M., Carroll, A. ve Cuskelly, M. (2011). Mothers’ and fathers’ roles in caring for an adult child with an intellectual disability. International Journal of Disability, Development and Education, 58(3), 223–240.
51. Sav, S., Doğan, İ. A., & Keskin, R. (2023). Özel gereksinimli çocuğu olan ebeveynlerin psikolojik iyi oluşları ile bakım verme yükleri arasındaki ilişkinin incelenmesi. Mutluluk ve İyi Oluş Dergisi, 8(14), 24-38. https://doi.org/10.32739/usmut.2023.8.14.86
52. Seltzer, M. M., Floyd, F., Song, J., Greenberg, J., & Hong, J. (2011). Midlife and aging parents of adults with intellectual and developmental disabilities: Impacts of lifelong parenting. American Journal on Intellectual and Developmental Disabilities, 116(6), 479–499. https://doi.org/10.1352/1944-7558-116.6.479
53. Soysal, A. (2009). Farklı sektörlerde çalışan işgörenlerde örgütsel stres kaynakları: Kahramanmaraş ve Gaziantep'te bir araştırma. Suleyman Demirel University Journal of Faculty of Economics & Administrative Sciences, 14(2), 333-359.
54. Staunton, E., Kehoe, C., & Sharkey, L. (2020). Families under pressure: Stress and quality of life in parents of children with an intellectual disability. Irish Journal of Psychological Medicine, 1–8. https://doi.org/10.1017/ipm.2020.4
55. Şahin, N. H., & Durak, A. (1995). Stresle başa çıkma tarzları ölçeği: Üniversite öğrencileri için uyarlanması. Türk Psikoloji Dergisi, 10(34), 56-73.
56. Tabachnick, B. G., & Fidell, L. S. (2013). Using multivariate statistics (6th ed.). Allyn and Bacon.
57. Telman, L. G., van Steensel, F. J., Maric, M., & Bögels, S. M. (2017). Are anxiety disorders in children and adolescents less impairing than ADHD and autism spectrum disorders? Associations with child quality of life and parental stress and psychopathology. Child Psychiatry & Human Development, 48(6), 891–902. https://doi.org/10.1007/s10578-017-0712-5
58. Toros, F. (2002). Zihinsel ve/veya bedensel engelli çocukların annelerinin anksiyete, depresyon, evlilik uyumunun ve çocuğu algılama şeklinin değerlendirilmesi. Türkiye Klinikleri Psikiyatri, 3(2), 45-52.
59. Twoy, R., Connolly, P. M., & Novak, J. M. (2007). Coping strategies used by parents of children with autism. Journal of The American Academy of Nurse Practitioners, 19, 251-260. https://doi.org/10.1111/j.1745-7599.2007.00222.x
60. Yalom, I. D. (2015). Grup psikoterapisinin teori ve pratiği (A. Tangör ve Ö. Karaçam, Çev.). Kabalcı Yayınevi.
61. Yamuç, V. A., & Türker, D. (2015). Örgütsel stres kaynaklarının analizi: Bir üretim işletmesinde kadın ve erkek çalışanlar üzerine inceleme. Yönetim Bilimleri Dergisi, 13(25), 389-423.
62. Yıldırım, A., Hacıhasanoğlu-Aşılar, R., & Karakurt, P. (2013). Effects of a nursing intervention program on the depression and perception of family functioning of mothers with intellectually disabled children. Journal of Clinical Nursing, 22(1-2), 251-61. https://doi.org/10.111/j.1365-2702.2012.04280.x
63. Yüksel, M. Y., & Eren, S. B. (2007). Otistik çocuğa sahip ailelerle yapılan grupla psikolojik danışma çalışmasının ailelerin depresyon ve problem çözme becerileri üzerindeki etkisi. Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 25(25), 197–210.
64. Yüksel, H., & Tanrıverdi, A. (2019). Social problems of families with special needs children and coping mechanisms. Ankara University Faculty of Educational Sciences Journal of Special Education, 20(3), 535-559. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.493089
65. Zablotsky, B., Black, L. I., Maenner, M. J., Schieve, L. A., & Blumberg, S. J. (2015). Estimated prevalence of autism and other developmental disabilities following questionnaire changes in the 2014 national health interview survey. National Health Statistics Reports, 87, 1-21.