Lise Öğrencilerinin Akademik Özyeterlik Algılarında Okul Müdürlerinin Öğretim Liderliği Davranışlarının Öğretmene Güvenin ve Aile Katılımının Rolü

Öz

Bu araştırma, lise öğrencilerinin akademik özyeterlik algılarında okul yöneticilerinin öğretim liderliği davranışlarının, öğretmene duyulan güvenin ve aile katılımının rolünü incelemektedir. Çalışma grubunu, 2023–2024 eğitim-öğretim yılında Adana il merkezindeki resmi Anadolu liselerinde öğrenim gören ve küme örnekleme yöntemiyle belirlenen 945 öğrenci oluşturmaktadır. Veriler, Akademik Özyeterlik Ölçeği, Öğretmene Güven Ölçeği, Okul Müdürlerinin Öğretim Liderliği Davranışları Ölçeği ve Aile Katılımı Ölçeği ile toplanmıştır. Araştırma, ilişkisel tarama modeli çerçevesinde yürütülmüş; değişkenler arasındaki ilişkiler Pearson korelasyon analizi ile incelenmiş ve adımsal (stepwise) regresyon analizi uygulanmıştır. Analiz sonuçları yordayıcı değişkenlerinin birlikte, öğrencilerin akademik özyeterlik algılarındaki varyansın yaklaşık %23’ünü açıkladığını göstermiştir. Genel örneklemde evde aile katılımı en güçlü yordayıcı olarak belirlenmiştir. Kız öğrencilerde sırasıyla okulda aile katılımı, öğretim liderliği ve evde aile katılımı en güçlü yordayıcılar iken; erkek öğrencilerde evde aile katılımı ile öğretmene güven en güçlü yordayıcılardır. Bulgular, aile katılımının desteklenmesinin, öğrenci-öğretmen güven ilişkisinin güçlendirilmesinin ve okul yöneticilerinin öğretim liderliği davranışlarının geliştirilmesinin, öğrencilerin akademik özyeterlik algılarını olumlu yönde etkileyebileceğini ortaya koymaktadır. Ayrıca, araştırma bulguları akademik özyeterliği yordayan değişkenlerin cinsiyete göre farklılık gösterdiğini, bu durumun öğrencilerin sosyal çevreleri, aile dinamikleri ve okul deneyimlerinden etkilenebileceğini işaret etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Aile katılımı
• Akademik özyeterlik
• Öğretmene güven
• Öğretim liderliği

The Role of Principals' Instructional Leadership Behaviors, Trust in Teacher and Family Involvement in High School Students' Perceptions of Academic Self-Efficacy

Öz

This study examines the role of school administrators’ instructional leadership behaviors, trust in teachers, and family involvement in shaping the academic self-efficacy perceptions of high school students. The sample comprised of 945 students selected through cluster sampling from public Anatolian high schools located in the central districts of Adana province during the 2023–2024 academic year. Data were collected using the Academic Self-Efficacy Scale, the Instructional Leadership Behaviors Scale, the Teacher Trust Scale, and the Family Involvement Scale. The study adopted a correlational design, and relationships among variables were analyzed using Pearson correlation and regression analysis. Findings indicate that family involvement, trust in teachers, and instructional leadership collectively accounted for approximately 23% of the variance in students’ academic self-efficacy perceptions. For female students, family involvement at school, instructional leadership, and family involvement at home were the most strongest predictors, whereas for male students, family involvement at home and trust in teachers were identified as the most strongest predictors. These results suggest that fostering family involvement, strengthening trust in teachers, and promoting instructional leadership behaviors among school administrators can positively contribute to students’ academic self-efficacy. Furthermore, the findings indicate that the predictors of academic self-efficacy differ by gender, suggesting that students’ social contexts, family dynamics, and school experiences may shape these variations.

Anahtar Kelimeler

• Academic self-efficacy
• Instructional leadership
• Parental involvement
• Trust in teacher

Kaynakça

1. Adams, C. M., & Forsyth, P. B. (2009). Conceptualizing and validating a measure of student trust. Studies in School Improvement, 263–279. https://doi.org/10.4236/ojl.2019.82005
2. Akarsu, N. T. (2018). Ortaokullarda moral iklim ile öğrencilerin okula bağlılıkları arasındaki ilişki [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Fırat Üniversitesi.
3. Aksu, N. (2015). Lise öğrencilerinin akademik öz yeterlik, sosyal ilişki unsurları ile suça eğilimleri arasındaki ilişkinin incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Zirve Üniversitesi.
4. Alameda-Lawson, T., & Lawson, M. A. (2018). A latent class analysis of parent involvement subpopulations. Social Work Research, 42, 118–130. https://doi.org/10.1093/swr/svy008
5. Alkharusi, H., Aldhafri, S., Alnabhani, H., & Alkalbani, M. (2014). Classroom assessment: Teacher practices, student perceptions, and academic self-efficacy beliefs. Social Behavior and Personality: An international journal, 42(5), 835-855. https://doi.org/10.2224/sbp.2014.42.5.835
6. Ardakoç, İ. (2020). Eğitimde veli/aile katılımı: Engeller ve öneriler. Alanyazın, 1(2), 75–84.
7. Atik, S., & Özer, N. (2020). Lise öğrencilerinin öğretmene güvenleri ile akademik başarıları arasındaki ilişkide okula karşı tutum, okula yabancılaşma ve okul tükenmişliğinin doğrudan ve dolaylı rolü. Eğitim ve Bilim, 45(202). https://doi.org/10.15390/EB.2020.8500
8. Aybars Öztürk, G. (2023). Parçalanmış aileye sahip ergenlerin öz yeterlik algıları ve okul bağlılık düzeyleri arasındaki ilişkinin incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Necmettin Erbakan Üniversitesi.

9. Aykut, Ç. (2020) Spor bilimleri fakültesi öğrencilerinin akıllı telefon kullanım düzeylerinin akademik öz yeterliliğine etkisi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. On Dokuz Mayıs Üniversitesi.
10. Bandura, A. (1989). Human agency in social cognitive theory. American Psychologist, 44, 1175–1184. https://doi.org/10.1037/0003-066X.44.9.1175
11. Bandura, A., & Wessels, S. (1997). Self-efficacy (pp. 4-6). Cambridge University Press.
12. Bay-Dönertaş, A. (2021). Okul müdürlerinin öğretim liderliği davranışlarının öğrenciler üzerindeki pygmalion etkisi [Yayımlanmamış doktora tezi]. Ankara Üniversitesi.
13. Bilginer, B. (2022). Spor lisesi öğrencilerinin akademik öz yeterlik düzeyleri ile spora yönelik tutumları arasındaki ilişkinin incelenmesi: Aydın ili örneği [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Aydın Adnan Menderes Üniversitesi.
14. Bolat Güdücü, E. (2019). Ortaokul öğrencilerinin okula bağlanma düzeylerinin okul yaşam kalitesi, algılanan sosyal destek ve akbilimler akademik öz yeterlik açısından yordanması [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Ege Üniversitesi.
15. Brito, I., Oliveira, E., & Ramos, L. (2021). Do you trust me? A systematic literature review on student–teacher trust and school identification. In The European Conference on Education 2021: Official Conference Proceedings (pp. 451–464). The International Academic Forum.
16. Büyüköztürk, Ş. (2011). Sosyal bilimler için veri analizi el kitabı (13. baskı). Pegem Akademi.
17. Büyüköztürk, Ş., Kılıç Çakmak, E., Akgün, E. A., Karadeniz, Ş., & Demirel, F. (2013). Bilimsel araştırma yöntemleri (15. baskı). Pegem Akademi Yayıncılık.
18. Christensen, L. B., Johnson, R. B., & Turner, L. A. (2015). Araştırma yöntemleri: Desen ve analiz (A. Aypay, Çev.). Anı Yayıncılık.
19. Clinton, J., & Hattie, J. (2013). New Zealand students’ perceptions of parental involvement in learning and schooling. Asia Pacific Journal of Education, 33(3), 324–337. https://doi.org/10.1080/02188791.2013.786679
20. Danışmaz Akgün, N. (2021). Okul müdürlerinin öğretim liderliği davranışları ile okulda iş birliği kültürü arasındaki ilişkinin incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Karabük Üniversitesi.
21. Day, C., Sammons, P., & Gorgen, K. (2020). Successful school leadership. Education Development Trust.
22. Demirci, Ş. (2023). Kamu Personeli Seçme Sınavına hazırlanan öğretmen adaylarında motivasyonel kararlılık: Gelecek zaman perspektifi ve genel öz-yeterlik inancı bağlamında bir inceleme [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Marmara Üniversitesi.
23. Demirtaş, H., Cömert, M. ve Özer, N. (2011). Öğretmen adaylarının özyeterlik inançları ve öğretmenlik mesleğine ilişkin tutumları. Eğitim ve Bilim, 36(159), 96-111.
24. Deng, X., Zeng, H., Liang, M., & Qiu, J. (2022). Relations between different career-development profiles, academic self-efficacy and academic motivation in adolescents. Educational Psychology, 42(2), 259-274. https://doi.org/10.1080/01443410.2021.2007853
25. Dokuyan, M. (2016). 12. sınıf öğrencilerinde algılanan anne-baba tutumları ile benlik saygısı arasındaki ilişkinin incelenmesi. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2(2), 1-21.
26. Đurišić, M., & Bunijevac, M. (2017). Parental involvement as an important factor for successful education. CEPS Journal, 7(3), 137–153. https://doi.org/10.26529/cepsj.291
27. Erkal, P. (2023). Kapsayıcı liderliğin işe gömülmüşlük üzerine etkisinde lider-üye etkileşiminin aracı rolü. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (58), 361–378. https://doi.org/10.30794/pausbed.1291621
28. Fan, J., & Zhang, L. (2014). The role of perceived parenting styles in thinking styles. Learning and Individual Differences, 32, 204–211. https://doi.org/10.1016/j.lindif.2014.03.004
29. Fishman, C. E., & Nickerson, A. B. (2015). Motivations for involvement: A preliminary investigation of parents of students with disabilities. Journal of Child and Family Studies, 24(2), 523–535. https://doi.org/10.1007/s10826-013-9865-4
30. Gan, Y., & Bilige, S. (2019). Parental involvement in home-based education and children's academic achievement in China. Social Behavior and Personality: An International Journal, 47(12), Article e8491. https://doi.org/10.2224/sbp.8491
31. Gericke, N., & Torbjörnsson, T. (2022). Supporting local school reform toward education for sustainable development: The need for creating and continuously negotiating a shared vision and building trust. The Journal of Environmental Education, 53(4), 231–249. https://doi.org/10.1080/00958964.2022.2102565
32. Gliner, J. A., Morgan, G. A., & Leech, N. L. (2015). Uygulamada araştırma yöntemleri: Desen ve analizi bütünleştiren yaklaşım (S. Turan, Çev.). Nobel Yayıncılık.
33. Gravetter, F. J., & Wallnau, L. B. (2007). Statistics for the behavioral sciences (7th ed.). Thomson Wadsworth.
34. Grijalva-Quiñonez, C. S., Valdés-Cuervo, A. A., Parra-Pérez, L. G., & Vazquez, F. I. G. (2020). Parental involvement in Mexican elementary students’ homework: Its relation with academic self-efficacy, self-regulated learning, and academic achievement. Psicología Educativa, 26(2), 129–136. https://doi.org/10.5093/psed2020a5
35. Güdük, E. (2022). Sosyal Hizmet Bölümü öğrencilerinin problem çözme becerileri ile sosyal öz-yeterlikleri arasındaki ilişkinin incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi.
36. Güldiken, N. (2023). Ortaokul öğrencilerinde öğretmene güven ile okul motivasyonu arasındaki ilişkinin incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Artuklu Üniversitesi.
37. Güldü, S. (2015). Liselerde okuyan öğrencilerin görüşleri doğrultusunda okul metaforları, akademik özyeterlik ve lise yaşam kalitesi arasındaki ilişkinin incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Zirve Üniversitesi.
38. Hallinger, P. (2017). Instructional leadership and the school principal: A passing fancy that refuses to fade away. Leadership and Policy in Schools, 4, 221–239. https://doi.org/10.1080/15700760500244793
39. Hallinger, P., Gümüş, S., & Bellibaş, M. Ş. (2020). “Are principals instructional leaders yet?” A science map of the knowledge base on instructional leadership, 1940–2018. Scientometrics, 122(3), 1629–1650. https://doi.org/10.1007/s11192-020-03360-5
40. Heck, R., & Hallinger, P. (2010). Collaborative leadership effects on school improvement: Integrating unidirectional and reciprocal effects models. The Elementary School Journal, 111(2), 226-252.
41. Hilton, S. (2004). Öğrenci algılarına göre lise müdürlerinin öğretim liderliği görevlerini yerine getirme dereceleri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul.
42. Holland, B. R. (2018). Communication between public school leaders to support systemic innovation of classroom practice [Doktora tezi, Johns Hopkins University].
43. Honicke, T., & Broadbent, J. (2016). The influence of academic self-efficacy on academic performance: A systematic review. Educational Research Review, 17, 63–84. https://doi.org/10.1016/j.edurev.2015.11.002
44. Hoy, W. K. (2012). School characteristics that make a difference for the achievement of all students: A 40-year odyssey. Journal of Educational Administration, 50(1), 76–97. https://doi.org/10.1108/09578231211196078
45. Huang, C. (2013). Gender differences in academic self-efficacy: A meta-analysis. European Journal of Psychology of Education, 28, 1–35. https://doi.org/10.1007/s10212-011-0097-y
46. Hunt, L. (2020). High school principals’ instructional leadership practices to reduce school violence [Dissertation, Walden University]
47. Ilgar, M. Z., & Parlak, K. (2014). Üniversite sınavına hazırlanan öğrencilerin okula bağlılık, özbilinç ve girişimcilik özellikleri arasındaki ilişki. İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2(4), 211–241.
48. Jerusalem, M., & Schwarzer, R. (1981). Fragebogen zur Erfassung von Selbstwirksamkeit. Skalen zur Befindlichkeit und Persönlichkeit (Forschungsbericht No. 5). Freie Universität Berlin, Institut für Psychologie.
49. Landrum, A.R., Pflaum, A.D. & Mills, C.M. (2016) Inducing knowledgeability from niceness: Children use social features for making epistemic inferences. Journal of Cognition and Development, 17(5), 699–717. https://doi.org/10.1080/15248372.2015.1135799
50. Liu, Y., & Leighton, J. P. (2021, March). Parental self-efficacy in helping children succeed in school favors math achievement. In Frontiers in education (Vol. 6, p. 657722). Frontiers Media SA. https://doi.org/10.3389/feduc.2021.657722
51. Lv, B., Zhou, H., Liu, C., Guo, X., Liu, J., Jiang, K., Liu, Z., & Luo, L. (2018). The relationship between parental involvement and children’s self-efficacy profiles: A person-centered approach. Journal of Child and Family Studies, 11(27), 3730-3741. 10.1007/s10826-018-1201-6
52. Marshall, J. C., & Caldwell, S. D. (2006). Core measures ShowMe character. Retrieved from http:// www.showmecharacter.com/Core_Measures.pdf
53. Mokhtar, M. I. B. (2015). Influence of language learning strategies on self-efficacy among Malaysian mass communication undergraduates. PEOPLE: International Journal of Social Sciences, 1(1), 1261- 1269. https://doi.org/10.20319/pijss.2015.s11.1261269
54. Morgan, B. I. (2011). Teachers’ attitudes with regard to bullying at a high school in the Cape Metropole (Doctoral dissertation, Cape Peninsula University of Technology).
55. Niemeyer, A., Wong, M. M., & Westerhaus, K. J. (2009). Parental involvement, familismo, and academic performance in Hispanic and Caucasian adolescents. North American Journal of Psychology, 11, 613-632.
56. Niker, F. & Sullivan, L.S. (2018) Trusting relationships and the ethics of interpersonal action. International Journal of Philosophical Studies, 26(2), 173–186. https://doi.org/10.1080/09672559.2018.1450081
57. Oğuz, A., & Kalender, D. K. (2018). Ortaokul öğrencilerinin üst bilişsel farkındalıkları ile öz yeterlik algıları arasındaki ilişki. Eğitimde Kuram ve Uygulama, 14(2), 170-186.
58. Oktaş, A (2019). Lise öğrencilerinde beden eğitimi ve spor dersine yönelik tutum ile akademik öz yeterlik incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Sakarya Üniversitesi.
59. Özçetin, S. (2022). Determination of in-class trust levels of secondary education students. Bartın University Journal of Faculty of Education, 11(1), 93-100. http://10.14686/buefad.927699
60. Özdemir, M. (2012) Lise öğrencilerinin metaforik okul algılarının çeşitli değişkenler bakımından incelenmesi. Eğitim ve Bilim,37(163).
61. Özer, N., & Tül, C. (2014). Öğrenciler için öğretmene güven ölçeğinin Türkçe formunun psikometrik özelliklerinin incelenmesi. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 10(1),105-119. https://doi.org/10.17860/efd.53697
62. Öztürk, B. & Kurtuluş, A. (2017). Ortaokul öğrencilerinin üstbilişsel farkındalık düzeyi ile matematik öz yeterlik algısının matematik başarısına etkisi. Dicle Üniversitesi Ziya Gökalp Eğitim Fakültesi Dergisi, (31), 762-778. https://doi.org/10.14582/DUZGEF.1840
63. Podsakoff, P. M., MacKenzie, S. B., Lee, J. Y., & Podsakoff, N. P. (2003). Common method biases in behavioral research: A critical review of the literature and recommended remedies. Journal of applied psychology, 88(5), 879-903. https://doi.org/10.1037/0021-9010.88.5.879
64. Rozak, L. A., Komariah, A., & Ampry, E. S. (2021, February). Principal Leadership and Student Achievement. In 4th International Conference on Research of Educational Administration and Management (ICREAM 2020) (pp. 45-49). Atlantis Press.
65. Saray, Ö., & Özer, N. (2023). Ortaokul öğrencilerinde öğretmene güven ile okul yaşam doyumu. İnönü Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 10(19), 1-13. https://doi.org/10.29129/inujgse.1188967
66. Saray, Ö. (2023). Öğretmene güven ile okul tükenmişliği arasındaki ilişki: Ortaokul öğrencileri üzerine bir araştırma [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İnönü Üniversitesi.
67. Schunk, D. H. (2013). Social cognitive theory and self-regulated learning. In Self-regulated learning and academic achievement (pp. 119-144). Routledge.
68. Schunk, D. H., & Mullen, C. A. (2012). Self-efficacy as an engaged learner. In Handbook of research on student engagement (pp. 219-235). Springer US. https://doi.org/10.1007/978-1-4614-2018-7_10
69. Simmons, A. O. (2019). The impact of instructional leadership on student reading success [Unpublished doctoral dissertation]. University of South Alabama.
70. Sözügüzel, S. (2022). Ortaokul öğrencilerinde okul bağlılığının anne baba tutumu ve çeşitli değişkenler açısından incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi.
71. Tschannen-Moran, M. (2014). Trust matters: Leadership for successful schools. John Wiley & Sons.
72. Tseng, J. (2022). The role of parental involvement in the self-efficacy of children with exceptionalties: A case study [Unpublished doctoral dissertation]. Trinity Western University.
73. Uslu, F. (2012). İlköğretim okulu öğrencilerinin okula yönelik aidiyeti: Öğretmen-öğrenci ilişkisi, akran ilişkisi ve aile katılımının rolü [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Mersin Üniversitesi.
74. Uslu, F., & Gizir, S. (2017). School belonging of adolescents: The role of teacher–student relationships, peer relationships and family involvement. Educational Sciences: Theory & Practice, 17(1), 63‒82. http://dx.doi.org/10.12738/estp.2017.1.0104
75. Van Maele, D., Van Houtte, M. (2011). The quality of school life: Teacher-student trust relationship school context. http://10-1007/s11205-010-9605-8
76. Wang, C. H. & Shan, S. (2017). The effects of self-efficacy on learners’ perceptions of cognitive presence in online collaborative learning activities. PEOPLE: International Journal of Social Sciences, 3(3), 1144-1172. https://doi.org/10.20319/pijss.2018.33.11441172
77. Yakıt, G. (2022). Öğretmen ve öğretmen adaylarının akıl yürütme yolları, sosyal sorun çözme, akılcı ve sezgisel karar verme becerileri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Aydın Adnan Menderes Üniversitesi.
78. Yılmaz, A. (2009). İlköğretim sekizinci sınıf öğrencilerinin anne baba tutumları ile kararsızlık düzeyleri arasındaki ilişki [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Yeditepe Üniversitesi.
79. Yılmaz, E., Yiğit, R., & Kaşarcı, İ. (2012). İlköğretim öğrencilerinin özyeterlik düzeylerinin akademik başarı ve bazı değişkenler açısından incelenmesi. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 12(23), 371 – 388.
80. Yılmaz, G. (2022). Okul müdürünün öğretim liderliği davranışları ile öğretmen mesleki öğrenmesi arasındaki ilişkinin incelenmesi: Öğretmen motivasyonunun aracı rolü [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Karabük Üniversitesi.
81. Yılmaz, M., Gürçay, D., & Ekici, G. (2007). Akademik öz yeterlik ölçeğinin Türkçeye uyarlanması. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 33(33), 253-259.
82. Yüksel, M. Y., Çakmak, B. G., & Ünverdi, B. (2022). Parental Involvement in the Development of Children’s Organizational Skills. Turkish Psychological Counseling and Guidance Journal, 12(65), 262-286. https://doi.org/10.17066/tpdrd.1138292
83. Zirek, H., Özgür, A., Özgür, N., Genç, B., Yolcu, M., & Temel, R. (2023). Okul müdürlerinin okulda yapılan öğretimi geliştirmeye dönük liderlik davranışlarının incelenmesi. Premium e-Journal of Social Science (PEJOSS), 7(30), 410-427. https://doi.org/10.37242/pejoss.4393