Personality Structure in Consumption Decisions: A Path Analysis on The Relationship Between Consumer Cynicism and Ethical Consumption

Öz

The aim of this study is to investigate the effects of five-factor personality traits on ethical consumption behavior and consumer cynicism, as well as the direct impact of consumer cynicism on ethical consumption within an integrative framework. Data were collected via a survey from 460 participants reached through convenience sampling and tested using path analysis via AMOS 24.0. Analysis results revealed that agreeableness and conscientiousness positively influence ethical consumption, while neuroticism has a negative effect on ethical consumption. In the context of cynicism, neuroticism reduces cynical attitudes, whereas openness to experience increases them. Furthermore, consumer cynicism was found to have a significant positive effect on ethical consumption. These findings demonstrate the central role of personality structure in consumer decisions and provide strategic implications for managers focused on transparency and certification.

Anahtar Kelimeler

• Five-Factor Personality Traits
• Ethical Consumption
• Consumer Cynicism
• Path Analysis
• Consumer Behavior

Tüketim Kararlarında Kişilik Yapısı: Tüketici Sinizmi ve Etik Tüketim İlişkisi Üzerine Bir Yol Analizi

Öz

Bu çalışmanın amacı; beş faktör kişilik özelliklerinin etik tüketim davranışı ve tüketici sinizmi üzerindeki etkileri ile tüketici sinizminin etik tüketim üzerindeki doğrudan etkisini bütüncül bir model çerçevesinde incelemektir. Kolayda örnekleme yöntemiyle 460 katılımcıdan anket tekniğiyle toplanan veriler, AMOS 24.0 programında yol analizi ile test edilmiştir. Analiz sonuçları; uyumluluk ve sorumluluk özelliklerinin etik tüketim eğilimini pozitif, duygusal dengesizlik düzeyinin ise negatif yönde etkilediğini göstermiştir. Sinizm bağlamında; duygusal dengesizlik düzeyinin sinik tutumları negatif, deneyime açıklığın ise pozitif yönde etkilediği saptanmıştır. Ayrıca tüketici sinizminin etik tüketim üzerinde pozitif ve anlamlı bir etkisi olduğu belirlenmiştir. Bulgular, kişilik yapısının tüketici kararlarındaki merkezi rolünü kanıtlamakta olup, işletmelere şeffaflık ve sertifikasyon odaklı stratejik öneriler sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Beş Faktör Kişilik Özellikleri
• Etik Tüketim
• Tüketici Sinizmi
• Yol Analizi
• Tüketici Davranışı

Kaynakça

1. Abdollahi, A., Hosseinian, S., Karbalaei, S., Beh-Pajooh, A., Keshavarz, Y., & Najafi, M. (2017). The Big Five personality traits and environmental concern: The moderating roles of individualism/collectivism and gender. Romanian Journal of Applied Psychology, 19(1), 1-9.
2. Akdoğan, L., Durmaz, Y., & Değirmenci, B. (2020). Algılanan tüketici etkililiğinin ekolojik bilinçli tüketici davranışı üzerine etkisi: Çevresel kaygının aracılık rolü. Akademi Sosyal Bilimler Dergisi, 7(20), 95-117.
3. Alan, H., & Fidanboy, C. Ö. (2013). Sinizm, tükenmişlik ve kişilik arasındaki ilişkiler: Bilişim sektörü çalışanları kapsamında bir inceleme. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (0), 165-176.
4. Altunışık, R., Coşkun, R., Bayraktaroğlu, S., & Yıldırım, E. (2010). Sosyal bilimlerde araştırma yöntemleri SPSS uygulamaları. Sakarya Kitabevi.
5. Apan, M., & Ercan, S. (2017). Beş faktör kişilik özelliklerinin finansal okuryazarlık üzerine etkisinin yol analizi ile belirlenmesi: Lisans düzeyindeki işletme öğrencileri üzerine bir araştırma. Bartın Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 8(16), 177-202.
6. Atılgan, K. Ö., İnce, T., & Yılmaz, S. (2017). Tüketicilerin satın alma niyetleri ve boykota yönelik tutumlarının tüketici sinizmi, fiyat şeffaflığı ve fiyat adaleti bağlamında incelenmesi. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 26(3), 34-44.
7. Bacanlı, H., İlhan, T., & Aslan, S. (2009). Beş faktör kuramına dayalı bir kişilik ölçeğinin geliştirilmesi: Sıfatlara dayalı kişilik testi (SDKT). Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 7(2), 261-279.
8. Bauman, Z., & Magatti, M. (2007). Homo consumens: lo sciame inquieto dei consumatori e la miseria degli esclusi. Gardolo: Erickson.

9. Bertilsson, J. (2015). The cynicism of consumer morality. Consumption Markets & Culture, 18(5), 447-467. Beyaz, R. (2020). Z Kuşağı tüketicilerin kişilik özellikleri ve bilinçli tüketim eğilimleri arasındaki ilişkinin incelenmesi. Gençlik Araştırmaları Dergisi, 8(22), 51-75.
10. Bozoklu, Ç. P., & Ermeç, A. (2020). Tüketici sinisizmi ölçeği’nin Türkçe’ye uyarlanması: Güvenilirlik ve geçerlilik araştırması. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 22(2), 440-459.
11. Bray, J., Johns, N., & Kilburn, D. (2011). An exploratory study into the factors impeding ethical consumption. Journal of Business Ethics, 98, 597-608.
12. Brown, M. E., Trevino, L. K., & Harrison, D. A. (2005). Ethical leadership: A social learning perspective for construct development and testing. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 97(2), 117-134.
13. Buğday, E. B. (2015). Bilinçli tüketici ölçeği geliştirme çalışması (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Hacettepe Üniversitesi, Ankara.
14. Burger, J. M. (2006). Kişilik: Psikoloji biliminin insan doğasına dair söyledikleri (İ. D. Ergüvan Sarıoğlu, Çev.). Kaknüs Yayınları.
15. Büyüköztürk, Ş. (2011). Sosyal bilimler için veri analizi el kitabı: İstatistik, araştırma deseni SPSS uygulamaları ve yorum. Pegem A Yayıncılık.
16. Cambridge Dictionary. (2025). Cynicism. Erişim tarihi: 18 Nisan 2026, https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/cynicism
17. Can, F., & Çağan, H. Ö. (2024). Farklı kişilik tiplerinin sürdürülebilir tüketim davranışı açısından değerlendirilmesi: A tipi ve B tipi kişilik üzerine bir araştırma. İşletme Araştırmaları Dergisi, 16(1), 423-436.
18. Chowdhury, R. M., & Fernando, M. (2014). The relationships of empathy, moral identity and cynicism with consumers’ ethical beliefs: The mediating role of moral disengagement. Journal of Business Ethics, 124(4), 677-694.
19. Chylinski, M., & Chu, A. (2010). Tüketici şüpheciliği: Öncülleri ve sonuçları. Avrupa Pazarlama Dergisi, 44(6), 796-837.
20. Costa, P. T., & McCrae, R. R. (1992). Normal personality assessment in clinical practice: The NEO Personality Inventory. Psychological assessment, 4(1), 5-13.
21. Cüceloğlu, D. (2022). İnsan ve davranışı: Psikolojinin temel kavramları. Remzi Kitabevi.
22. Çelik, Z., & Gümüş, C. (2023). Tüketici sinizmine yönelik kavramsal bir model önerisi. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 26(49), 171-183.
23. Çerçi, M. (2021). İndirim günü reklamı yapan markalara yönelik sinik tutumlar. AJIT-e: Academic Journal of Information Technology, 12(47), 32-47.
24. Deniz, A., & Erciş, A. (2010). Kişilik özellikleri ile algılanan risk arasındaki ilişkilerin incelenmesi üzerine bir araştırma. Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 22(2), 301-330.
25. Diener, E., & Lucas, R. E. (2019). Personality traits. In R. Biswas-Diener & E. Diener (Eds), Noba textbook series: Psychology. Champaign, IL: DEF publishers
26. Diener, E., & Suh, E. M. (2000). Measuring subjective well-being to compare the quality of life of cultures. Culture and subjective well-being, 3, 12.
27. Djafarova, E., & Foots, S. (2022). Exploring ethical consumption of generation Z: Theory of planned behaviour. Young Consumers, 23(3), 413-431.
28. Duong, C. D. (2022). Big Five personality traits and green consumption: Bridging the attitude-intention-behavior gap. Asia Pacific Journal of Marketing and Logistics, 34(6), 1123-1144.
29. Eş, A., Taşkesen, Ş., & Durak, H. S. (2025). Kişilik özelliklerinin tüketici sinizmi üzerindeki etkisi: Hizmet sektöründe bir araştırma. Ekonomik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 21(2), 383-397.
30. Forehand, M. R., & Grier, S. (2003). When is honesty the best policy? The effect of stated company intent on consumer skepticism. Journal of Consumer Psychology, 13(3), 349-356.
31. Fornell, C., & Larcker, D. F. (1981). Evaluating structural equation models with unobservable variables and measurement error. Journal of Marketing Research, 18(1), 39–50.
32. Friestad, M., & Wright, P. (1994). The persuasion knowledge model: How people cope with persuasion attempts. Journal of Consumer Research, 21(1), 1–31.
33. Göktaş, B. (2019). Tüketici sinizmi kavramı ve ağızdan ağıza pazarlama eylemlerinin sinik tüketici davranışlarına etkisi konusunda bir uygulama. OPUS International Journal of Society Researches, 13(19), 1650-1692.
34. Grama, B., & Todericiu, R. (2016). Change, resistance to change and organizational cynicism. Studies in Business and Economics, 11(3), 47-54.
35. Gürbüz, S., & Şahin, F. (2018). Sosyal bilimlerde araştırma yöntemleri: Felsefe-yöntem-analiz (5. bs.). Ankara: Seçkin Yayıncılık.
36. Hair, J. F., Black, W. C., Babin, B. J., & Anderson, R. E. (2010). Multivariate data analysis (7th ed.). Pearson Prentice Hall.
37. Harrison, R., Newholm, T., & Shaw, D. (2005). The ethical consumer. SAGE Publications Ltd.
38. Hazar, Ç. (2006). Kişilik ve iletişim tipleri. Selçuk İletişim, 4(2), 125-140.
39. Helm, A. E., Moulard, J. G., & Richins, M. (2015). Consumer cynicism: Developing a scale to measure underlying attitudes influencing marketplace shaping and withdrawal behaviours. International Journal of Consumer Studies, 39(5), 515-524.
40. Hirsh, J. B., & Dolderman, D. (2007). Personality predictors of consumerism and environmentalism: A preliminary study. Personality and Individual Differences, 43(6), 1583-1593.
41. Horney, K. (2015). Nevrozlar ve insan gelişimi (E. Erbatur, Çev.). (2. Baskı). Sel Yayıncılık.
42. Horney, K. (2019). Çağımızın nevrotik kişiliği (B. Kıcır, Çev.). Sel Yayıncılık.
43. Işık, E., & Gökerik, M. (2025). Tüketici davranışlarının şekillenmesinde sosyal medya, bilişsel uyumsuzluk ve tüketici sinizmi etkileşimi: kavramsal bir değerlendirme. Ekonomi İşletme ve Yönetim Dergisi, 9(2), 147-185.
44. Jog, D., & Singhal, D. (2019). Pseudo green players and their greenwashing practices: A differentiating strategy for real green firms of personal care category. Strategic Direction, 35(12), 4-7.
45. John, O. P., & Srivastava, S. (1999). The big five trait taxonomy: History, measurement, and theoretical perspectives. L. A. Pervin & O. P. John (Ed.), Handbook of personality: Theory and research içinde (Cilt 2, ss. 102-138). Guilford Press.
46. Kalaycı, Ş. (2010). SPSS uygulamalı çok değişkenli istatistik teknikleri (5. Baskı). Asil Yayın Dağıtım.
47. Kayan, F. (2026). Tüketici sinizmi ölçeği ile genç tüketicilerin satın alma eğilimlerinin belirlenmesi. Uluslararası İktisadi ve İdari İncelemeler Dergisi, (50), 159-178.
48. Kılınç, K. (2025). Bilinçli tüketimin satın alma niyeti üzerine etkisinde israf bilincinin düzenleyici rolü. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(1), 438-458.
49. Kiçir, İ. (2025). Tüketici sinizminin sosyal medya reklamlarına yönelik tutuma etkisi: Reklama karşı şüpheciliğin aracı rolü. Türkiye İletişim Araştırmaları Dergisi, (47), 1-27.
50. Kline, R. B. (2016). Principles and practice of structural equation modeling (4th ed.). Guilford Publications.
51. Koçel, T. (2005). İşletme yöneticiliği: Yönetim ve organizasyon, organizasyonlarda davranış, klasik-modern-çağdaş ve güncel yaklaşımlar. Arıkan Basım Yayım Dağıtım.
52. Koçer, L. L., & Gülsoy, M. (t.y.). Makyavelist kişilik özelliklerinin tüketicilerin etik dışı davranışlarına etkisi. Erciyes Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, (1), 1-21.
53. Köroğlu, A., & Yıldız, S. (2023). Covid 19 pandemi sürecinde online satışlarda algılanan adaletin tüketici sinizmi üzerine etkisi. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 20(1), 197-211.
54. Krajenka, B. C. (2017). Examining the relationship between the Big Five personality traits and social desirability (Unpublished doctoral dissertation). Alliant International University California School of Professional Psychology, San Diego.
55. Lakdawalla, Z., & Hankin, B. L. (2008). Personality as a prospective vulnerability to dysphoric symptoms among college students: Proposed mechanisms. Journal of Psychopathology and Behavioral Assessment, 30(2), 121-131.
56. Lucas, R. E., Diener, E., Grob, A., Suh, E. M., & Shao, L. (2000). Ekstrovertliğin temel özelliklerine ilişkin kültürlerarası kanıtlar. Kişilik ve Sosyal Psikoloji Dergisi, 79(3), 452.
57. Marjanac, T., Marjanac, L., & Tomša, A. M. (2004). Geology workshops for lower primary school children-bridging the gap in formal education and rising awareness of geological heritage. Abstracts 2, 1102-1103.
58. Markowitz, E. M., Goldberg, L. R., Ashton, M. C., & Lee, K. (2012). Profiling the “pro-environmental individual”: A personality perspective. Journal of Personality, 80(1), 81-111.
59. Mayda, Ç., & Aktepe, H. S. (2025). Tüketici sinizmini fiyat farklılaştırmasıyla bertaraf etmek mümkün mü? Perakende sektöründe boykot ürünleri özelinde betimsel bir araştırma. Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 7(1), 154-170.
60. McCrae, R. R., & Costa, P. T. (1987). Validation of the five-factor model of personality across instruments and observers. Journal of personality and social psychology, 52(1), 81.
61. Milfont, T. L., & Sibley, C. G. (2012). The big five personality traits and environmental engagement: Associations at the individual and societal level. Journal of Environmental Psychology, 32(2), 187-195.
62. Mooradian, T. A., Renzl, B., & Matzler, K. (2006). Who trusts? Personality, trust and knowledge sharing. Management Learning, 37(4), 523–540.
63. Odou, P., & De Pechpeyrou, P. (2011). Consumer cynicism: From resistance to anti-consumption in a disenchanted world?. European Journal of Marketing, 45(11-12), 1799-1808.
64. Oh, J. C., & Yoon, S. J. (2014). Theory‐based approach to factors affecting ethical consumption. International Journal of Consumer Studies, 38(3), 278-288.
65. Oxford Learner’s Dictionaries. (2025). Cynicism. Erişim tarihi: 18 Nisan 2026, https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/cynicism
66. Öz, S., & Tatlı, E. (2021). Kişilik özellikleri ile hedonik tüketim değerleri arasındaki ilişki üzerine bir inceleme. İzlek Akademik Dergi, 4(1), 16-44.
67. Patrick, C. L. (2011). Student evaluations of teaching: Effects of the Big Five personality traits, grades and the validity hypothesis. Assessment & Evaluation in Higher Education, 36(2), 239-249.
68. Pedhazur, E. J. (1997). Multiple regression in behavioral research: Explanation and prediction. Harcourt Brace.
69. Quintelier, E. (2014). The influence of the Big 5 personality traits on young people's political consumer behavior. Young Consumers, 15(4), 342-352.
70. Ramanaiah, N. V., Clump, M., & Sharpe, J. P. (2000). Personality profiles of environmentally responsible groups. Psychological Reports, 87(1), 176-178.
71. Ratnawat, R., & Borgave, S. (2019). Impact of big-five personality on impulsive buying behaviour. International Journal of Multidisciplinary Research Review, 4(6), 500-505.
72. Robbins, S. P., & Judge, T. A. (2012). Örgütsel davranış (İ. Erdem, Çev.). (14. Baskı). Nobel Yayıncılık.
73. Roberts, B. W., Walton, K. E., & Viechtbauer, W. (2006). Patterns of mean-level change in personality traits across the life course: A meta-analysis of longitudinal studies. Psychological Bulletin, 132(1), 1-25.
74. Robichaud, Z., & Yu, H. (2022). Do young consumers care about ethical consumption? Modelling Gen Z's purchase intention towards fair trade coffee. British Food Journal, 124(9), 2740-2760.
75. Rucker, D. D., & Galinsky, A. D. (2008). Desire to acquire: Powerlessness and compensatory consumption. Journal of Consumer Research, 35(2), 257–267.
76. Sandy, S. V., Boardman, S. K., & Deutsch, M. (2000). Personality and conflict. The handbook of conflict resolution: Theory and practice, 289-315.
77. Sarıoğlu, C. İ. (2023). Kişilik özelliklerinin hedonik ve faydacı tüketim eğilimlerine etkisinin kuşaklar açısından değerlendirilmesi. Turkish Studies-Economics, Finance, Politics, 18(3).
78. Sayın, M. E. (2025). The impact of frugality and materialism on conscious consumption. Yönetim ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 23(3), 19-35.
79. Schermelleh-Engel, K., Moosbrugger, H., & Müller, H. (2003). Evaluating the fit of structural equation models: Tests of significance and descriptive goodness-of-fit measures. Methods of Psychological Research Online, 8(2), 23-74.
80. Sezer, A., Yaşar, M. E., & Ata, S. (2025). Karanlık üçlü kişilik özellikleri, tüketici sinizmi ve kompulsif satın alma davranışı arasındaki ilişkinin incelenmesi. Ekonomik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 21(1), 239-254.
81. Skarmeas, D., & Leonidou, C. N. (2013). When consumers doubt, watch out! The role of CSR skepticism. Journal of Business Research, 66(10), 1831–1838.
82. Solomon, M. R. (1994). Consumer behavior: Buying, having and being (2nd ed.). Paramount Publishing.
83. Süer, S., & Parıltı, N. (2022). Tüketici sinizminin marka aşkı ve marka güveni üzerindeki etkisi: E-ticaret markası üzerine bir araştırma. Ekonomik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 18(2), 198-213.
84. Szmigin, I., Carrigan, M., & McEachern, M. G. (2009). The conscious consumer: taking a flexible approach to ethical behaviour. International Journal of Consumer Studies, 33(2), 224-231.
85. Şenel, Ö., & Yeniçeri, T. (2025). Yeşil aklama yapan markalara karşı tüketici tepkileri üzerinde etkili faktörlerin incelenmesi: Ciddi oyun üzerinden bir uygulama. Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 16(1), 161-187.
86. Tabachnick, B. G., & Fidell, L. S. (2013). Using multivariate statistics (6th ed.). Pearson Education Limited.
87. Tang, C. M. F., & Lam, D. (2017). The role of extraversion and agreeableness traits on Gen Y's attitudes and willingness to pay for green hotels. International Journal of Contemporary Hospitality Management, 29(1), 607-623.
88. Tatar, A. (2017). Büyük beş-50 kişilik testinin Türkçeye çevirisi ve beş faktör kişilik envanteri kısa formu ile karşılaştırılması. Anadolu Psikiyatri Dergisi, 18(1), 51-61.
89. Tokgöz, E. (2020). Tüketicinin kin tutma eğiliminin pazardan geri çekilme niyeti üzerinde etkisi: Tüketici sinizminin aracı ve düzenleyici rolü. Yönetim ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 18(1), 36-58.
90. Türk Dil Kurumu. (2025). Sinizm. Güncel Türkçe Sözlük. Erişim tarihi: 18 Nisan 2026, https://sozluk.gov.tr
91. Udin, U. D. I. N., & Yuniawan, A. (2020). Psychological capital, personality traits of big-five, organizational citizenship behavior, and task performance: Testing their relationships. The Journal of Asian Finance, Economics and Business, 7(9), 781-790.
92. Van Dolen, W. M., De Cremer, D., & De Ruyter, K. (2012). Consumer cynicism toward collective buying: The interplay of others’ outcomes, social value orientation and mood. Psychology and Marketing, 29(5), 306-321.
93. Witt, L. A., Kacmar, K. M., Carlson, D. S., & Zivnuska, S. (2002). Interactive effects of personality and organizational politics on contextual performance. Journal of Organizational Behavior, 23, 911-926.
94. Wojciechowska, P. (2017). Influence of personality on buying behaviour: A cross-cultural study comparing Poland and the UK. Journal of Marketing and Consumer Behaviour in Emerging Markets, 2(6), 54-76.
95. Zel, U. (2001). Kişilik ve liderlik. Seçkin Yayıncılık.