OECD Ülkelerinin Küresel Sağlık Güvenliği Endeksine Dayalı Çok Boyutlu Ölçekleme Analizi ve Kümeleme Analizine Göre Sınıflamaları

Öz

Küresel salgınlar hızla yayılabildiğinden güçlü ve dayanıklı halk sağlığı sistemleri ve sağlık güvenliği oluşturmak büyük önem taşımaktadır. Ülkelerin sağlık güvenliği durumu Küresel Sağlık Güvenliği Endeksi (KSGE) ile değerlendirilebilmektedir. Çalışmanın amacı 2019 yılı ve 2021 yılı KSGE bileşenlerine dayalı Ekonomik Kalkınma ve İşbirliği Teşkilatı (OECD) üyesi ülkelerinin sınıflamalarının çok değişkenli istatistiksel analiz tekniklerinden çok boyutlu ölçekleme analizi (ÇBÖ) ve kümeleme analizi yapılmasıdır. Kümeleme analizi sonuçlarına göre, 2019 yılı verisinde Avustralya, Kanada, Danimarka, Finlandiya, Almanya, Hollanda, Slovenya, Güney Kore, İsveç, Birleşik Krallık ve ABD aynı kümede sınıflanmıştır. Bu küme, KSGE’nin tüm bileşenleri açısından en iyi ortalama değerlerine sahip ülkelerden oluşmaktadır. 2021 yılı için aynı kümede sınıflanan Avustralya, Belçika, Kanada, Danimarka, Finlandiya, Fransa, Hollanda, Slovenya, İsveç, Birleşik Krallık ve ABD ile başka bir kümede sınıflanan Almanya, Japonya, Letonya, Litvanya, Yeni Zelanda, Güney Kore ve İspanya’nın KSGE bileşen değerlerinin diğer iki kümedeki değerlerden daha iyi seviyede olduğu belirlenmiştir. ÇBÖ’de 2019 ve 2021 yıllarında KSGE bileşenlerine göre iyi seviyede olan ülkelerin birbirine yakın ve iki boyutlu uzayda şeklin sol tarafında konumlandığı; düşük seviyede olan ülkelerin birbirine yakın ve iki boyutlu uzayda şeklin sağ tarafında konumlandığı belirlenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Küresel sağlık güvenliği
• Çok boyutlu ölçekleme analizi
• OECD ülkeleri

Classifications of OECD Countries Based on the Global Health Security Index According to Multidimensional Scaling Analysis and Cluster Analysis

Abstract

Since global pandemics can spread rapidly, establishing strong and resilient public health systems and health security is of great importance. The health security status of countries can be evaluated using the Global Health Security Index (GHSI). The aim of this study is to classify Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD) member countries according to their 2019 and 2021 GHSI components using multidimensional scaling analysis (MDS) and cluster analysis, which are multivariate statistical analysis techniques. According to the results of the cluster analysis, in the 2019 data, Australia, Canada, Denmark, Finland, Germany, the Netherlands, Slovenia, South Korea, Sweden, the United Kingdom, and the United States were classified in the same cluster. This cluster consists of countries with the best average GHSI component values. For 2021, it was determined that Australia, Belgium, Canada, Denmark, Finland, France, the Netherlands, Slovenia, Sweden, the United Kingdom, and the United States which were classified in the same cluster and Germany, Japan, Latvia, Lithuania, New Zealand, South Korea, and Spain classified in another cluster had better GHSI component values than those in the other two clusters. In the MDS, it was observed that countries with high GHSI component levels in both 2019 and 2021 were located close to each other on the left side of the two-dimensional space, while countries with lower levels were located close to each other on the right side of the space.

Keywords

• Global health security
• Multidimensional scaling analysis
• OECD countries

Kaynakça

1. Abbey, E. J., Khalifa, B. A. A., Oduwole, M. O., Ayeh, S. K., Nudotor, R. D., Salia, E. L., Lasisi, O., Bennett, S., Yusuf, H. E., Agwu, A., ve Karakousis, P. C. (2020) The global health security index is not predictive of coronavirus pandemic responses among organization for economic cooperation and development countries. Plos One, 15(10), 1-11.
2. Akçadağ, G. (2020). Küresel salgınlar üzerinden dünya sağlık sistemleri ve ülkelerin dayanıklılığı üzerine tartışmalar. Turkish Journal. https://www.turkishjournal.com/kuresel-salginlar-uzerinden-dunya-saglik-sistemleri-ve-ulkelerin-dayanikliligi-uzerine-tartismalar/
3. Aldenderfer, M. S., ve Blashfield, R. K. (1984). Cluster Analysis. Beverly Hills: Sage Publications.
4. Aldırmaz Akkaya, F. (2020). Covid-19 pandemisine finansal piyasa enstrümanlarının tepkisi. In A. Tutcu & S. Gün (Eds.), Covıd-19 Süreci ve Örgütsel Yönetim. Ankara: Iksad Publishing House.
5. Altıntaş, F. F. (2021a). Avrupa Birliği ülkelerinin sağlık güvenliği performanslarının ölçülmesi: MAIRCA yöntemi ile bir uygulama. Gevher Nesibe Journal of Medical and Health Sciences, 6(13), 81-90.
6. Altıntaş, F. F. (2021b). Sağlık güvenlı̇ğı̇ bı̇leşenlerı̇ arasındakı̇ ı̇lı̇şkı̇lerı̇n analı̇zı̇: Somer’s d temellı̇ dematel yöntemı̇ ile bı̇r uygulama. Eurasian Academy of Sciences Social Sciences Journal, 36, 48-63.
7. Atalay, M. (2022). Çok boyutlu ölçekleme ve k-ortalamalar kümeleme analizi ile bir görsel veri madenciliği uygulaması. Kapanaltı Dergisi, (1), 31-44.
8. Bell, J. A., ve Nuzzo, J. B. (2021). Global health security index: advancing collective action and accountability amid global crisis 2021. www.GHSIndex.org

9. Borg, I. Groenen, P. J. F., ve Mair, P. (2013). Applied Multidimensional Scaling. New York: Springer.
10. Boyd, M. J., Wilson, N., ve Nelson, C. (2020). Validation analysis of global health security ındex (GHSI) scores 2019. BMJ Global Health. 5(003276), 1-10.
11. Debie, A., Nigusie, A., Gedle, D., Khatri, R. B., ve Yibeltal Assefa, Y. (2024). Building a resilient health system for universal health coverage and health security: A systematic review. Global Health Research and Policy, 9(2), 1-17.
12. Chang, C-L., ve McAleer, M. (2020). Alternative global health security indexes for risk analysis of covid-19. International Journal of Environmental Research and Public Health, 17(9), 1-17.
13. Ding, C. S. (2018). Fundamentals of applied multidimensional scaling for educational and psychological research. Switzerland: Springer International Publishing.
14. Dobrovolska, O., Ortmanns, W., Dotsenko, T., Lustenko, V., ve Savchenko, D. (2024). Health security and cybersecurity: analysis of interdependencies. Health Economics and Management Review, 5(2), 84-103.
15. Gao, C. X., Dwyer, D., Zhu, Y., Smith, C. L., Due, L., Filiaa, K. M. Bayer, J. Menssinka, J. M. Wange, T., Bergmeire, C., Wood, S., ve Cotton, S. M. (2023). An overview of clustering methods with guidelines for application in mental health research. Psychiatry Research, 327(115265), 1-28
16. GHS Report (2019). 2019 Global Health Security Index. Washington: Nuclear Threat Initiative.
17. GHSI (2025). Global health security index. https://ghsindex.org/#l-section--exploreindexsect (Erişim: 25.09.2025).
18. Hair, J. F., William J., Barry C. B., Babin J., ve Anderson R. E. (2014). Multivariate data analysis. USA: Pearson Education Limited.
19. HHS (2025). U.S. department of health and human services (hhs). Global health security. https://www.hhs.gov/about/agencies/oga/global-health-security/index.html
20. Kalaycı, Ş. (2010). SPSS uygulamalı çok değişkenli istatistik teknikleri. Ankara: Asil Yayınlar.
21. Kaygısız Ertuğ, Z. K., ve Gürbüz, H. (2005). Gayrisafi yurtiçi hasılanın coğrafi dağılımının çok boyutlu ölçekleme analizi, kümeleme analizi ve temel bileşenler analizleri ile karşılaştırmalı olarak incelenmesi. Afyon Kocatepe Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, 5(1-2), 101-112.
22. Kruskal, J. B. (1964). Multidimensional scaling by optimizing goodness of fit to a nonmetric hypothesis. Psychometrika, 9(1), 1-27.
23. Kumru, S., Yiğit, P., ve Hayran, O. (2022). Demography, inequalities and global health security index as correlates of covid-19 morbidity and mortality. Internetional Journal Health Plann Manage, 37(2), 944-962.
24. Ledesma, J. R., Isaac, C. R., Dowell, S. F., Blazes, D. L., Essix, G. V., Budeski, K., Bell, J., ve Nuzzo, J. B. (2023). Evaluation of the global health security index as a predictor of covid-19 excess mortality standardised for under-reporting and age structure. BMJ Glob Health, 8(e012203), 1-14.
25. Leichtweis, B. G., de Faria Silva, L., da Silva, F. L., ve Peternelli, L. A. (2021). How the global health security index and environment factor influence the spread of COVID-19: A country level analysis. One Health, 12(100235), 1-6.
26. Nasser, A. A., Alghawli, A. S. A., Saleh, S., ve Elsayed, A. A. K. (2025a). Income-based analysis of health security in Western Asia through an integrated GHSI, MCDM, and clustering model. F1000Research, 14(43), 1-26.
27. Nasser, A. A., Alghawli, A. S. S., Saleh, S., ve Elsayed, A. A. K. (2025b). Health security disparities in the eastern Mediterranean region: a comparative analysis using an integrated MCDM and clustering approach. Journal of Biosafety and Biosecurity, 7(1), 38-51.
28. Nuzzo, J. B., ve Gronvall, G. K. (2011). Global health security: closing the gaps in responding to infectious disease emergencies. Global Health Governance, IV(2), 1-20.
29. Özdamar, K. (2018). Paket programlar ile istatistiksel veri analizi. Eskişehir: Kaan Kitabevi.
30. Pereira, J., Contreras, P., Morais, D. C., ve Arroyo-Lo ́pez, P. (2022). Multi-criteria ordered clustering of countries in the global health security index. Socio-Economic Planning Sciences, 84(101331), 1-12.
31. Qazi, A., Simsekler, M. C. E., ve Al-Mhdawi, M. K. S. (2024). From prevention to response: a holistic exploration of factors shaping global health security. Progress in Disaster Science, 23(100344), 1-12.
32. Ram ́ırez-Soto, M. C., ve Arroyo-Herna ́ndez, H. (2024). High global health security index is a determinant of early detection and response to monkeypox: a cross-sectional study. Plos One, 19(7): e0307503.
33. Ravi, S. J., Warmbrod, K. L., Mullen, L., Meyer, D., Cameron, E., Bell, J., Bapat, P., Paterra, M., Machalaba, C., Nath, I., Gostin, L. O., James, W., George, D., Nikkari, S., Gozzer, E., Tomori, O., Makumbi, I., ve Nuzzo, J. B. (2020). The value proposition of the global health security index. BMJ Global Health, 5(e003648), 1-8.
34. Rose, S. M., Paterra, M., Isaac, C., Bell, J., Stucke, A., Hagens, A., Tyrell, S., Guterbock, M., ve Nuzzo, J. B. (2021). Analysing covid- 19 outcomes in the context of the 2019 global health security (GHS) Index. BMJ Global Health, 6(e007581), 1-16.
35. SPSS (2025). Statistical package program for social science. Help tutorial.
36. Tulane University (2025). What Is Global Health Security, and How Is It Used in Disease Surveillance? https://publichealth.tulane.edu/blog/global-health-security/
37. TÜBA (2020). Türkiye bilimler akademisi. Covid-19 küresel salgın değerlendirme raporu. Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi Yayınları.
38. Wenham, C., Katz, R., Birungi, C., Boden, L., Eccleston-Turner, M., Gostin, L., Guinto, R., Hellowell, M., Onarheim, K. H., Hutton, J., Kapillashrami, A., Mendenhall, E., Phelan, A., Tichenor, M., ve Sridhar, D. (2019). Global health security and universal health coverage: from a marriage of convenience to a strategic, effective partnership. BMJ Glob Health, e001145, 1-7.