Gıda Üretimi, Çevresel Kalite ve Seçili Makroekonomik Göstergelerin Doğuşta Beklenen Yaşam Süresi Üzerindeki Etkisi: N-11 Ülkeleri İçin Panel Veri Analizi

Öz

Bir ülkenin refah göstergelerinden biri olan doğuşta beklenen yaşam süresi; sağlık hizmetlerine erişim, yaşam tarzı alışkanlıkları, çevresel unsurlar, sosyoekonomik durum ve yaşam kalitesi ile ilişkilendirilmektedir. Dolayısıyla bu çalışmanın temel amacı; N-11 ülkelerinde gıda üretimi, çevresel kalite ve seçili makroekonomik göstergelerin doğuşta beklenen yaşam süresi üzerindeki etkisini araştırmaktır. Çalışmada Dünya Bankası web sitesinde yer alan 1996-2022 dönemi veri seti kullanılarak panel veri analizi uygulanmıştır. Çalışmanın Genişletilmiş Ortalama Grup tahmincisinin sonuçlarına göre, işsizlik oranındaki değişimin yaşam beklentisi üzerindeki etkisinin negatif olduğu ve %10 anlamlılık düzeyinde istatistiksel olarak anlamlı olduğu bulunmuştur. Öte yandan, gıda üretimi, enflasyon, CO2 emisyonları, istihdam ve ekonomik büyüme değişkenlerinin yaşam beklentisi üzerindeki etkilerinin istatistiksel olarak anlamlı olmadığı tespit edilmiştir. Çalışmanın Dumitrescu ile Hurlin (2012) nedensellik testi bulgularına göre; doğuşta beklenen yaşam süresi ile ekonomik büyüme ve karbon emisyonu arasında çift yönlü nedensellik ilişkisi tespit edilmiştir. Doğuşta beklenen yaşam süresi ile istihdam ve enflasyon ile doğuşta beklenen yaşam süresi arasında tek yönlü nedensellik ilişkisi görülmüştür. Son olarak doğuşta beklenen yaşam süresi ile işsizlik ve gıda üretimi arasında nedensellik ilişkisine rastlanmamıştır.

Anahtar Kelimeler

• Beklenen yaşam süresi
• Ekonomik büyüme
• Panel veri analizi

The Impact of Food Production, Environmental Quality, and Selected Macroeconomic Indicators on Life Expectancy at Birth: A Panel Data Analysis for the N-11 Countries

Öz

Life expectancy at birth, one of the indicators of a country’s well-being, is associated with access to healthcare, lifestyle habits, environmental factors, socioeconomic status, and quality of life. Therefore, the primary objective of this study is to investigate the impact of food production, environmental quality, and selected macroeconomic indicators on life expectancy at birth in the N-11 countries. The study employs panel data analysis using a dataset from the World Bank website covering the 1996-2022 period. According to the results of the study’s Augmented Mean Group (AMG) estimator, it was found that the effect of changes in the unemployment rate on life expectancy is negative and statistically significant at the 10% significance level. On the other hand, it was determined that the effects of the variables food production, inflation, CO2 emissions, employment, and economic growth on life expectancy were not statistically significant. According to the findings of the Dumitrescu and Hurlin (2012) causality test, a bidirectional causal relationship was identified between life expectancy at birth and economic growth and carbon emissions. A one-way causal relationship was observed between life expectancy at birth and employment, as well as between inflation and life expectancy at birth. Finally, no causal relationship was found between life expectancy at birth and unemployment or food production.

Anahtar Kelimeler

• Life expectancy
• Economic growth
• Panel data analysis

Kaynakça

1. Akbal, F. (2021). Türkiye'de cari sağlık harcaması, ekonomik büyüme ve doğumda beklenen yaşam süresinin ARDL sınır testi ile analizi. Medeniyet Araştırmaları Dergisi, 6(1), 179-203.
2. Aydın, B. (2020). İktisadi göstergelerin beklenen yaşam süresi üzerindeki etkileri: Panel veri analizi. İstanbul İktisat Dergisi, 70(1), 163-181.
3. Barkat, K., Alsamara, M., Mimouni, K., and Jarallah, S. (2024). The effects of food affordability on life expectancy in emerging countries. Agricultural Economics, 55(5), 795-822.
4. Baskak, T. E. (2023). BRICS-T ülkelerinde erkek ve kadın genç işsizlik ile doğuşta beklenen yaşam süresi ilişkisi: Toda-Yamamoto nedensellik analizi. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 23(1), 259-278.
5. Blomquist, J., and Westerlund, J. (2013). Testing slope homogeneity in large panels with serial correlation. Economics Letters, 121(3), 374-378.
6. Breitung, J. (2005). A parametric approach to the estimation of cointegration vectors in panel data. Econometric Reviews, 24(2), 151-173.
7. Breusch, T. S., and Pagan, A. R. (1980). The Lagrange multiplier test and its applications to model specification in econometrics. The Review of Economic Studies, 47(1), 239-253.
8. Bulut, Ş., and Ağıralioğlu, S. (2022). Farklı gelir grubuna sahip ülkelerde yaşam seviyesini etkileyen faktörlerin karşılaştırılması. Uluslararası Ekonomi İşletme ve Politika Dergisi, 6(2), 278-297.

9. Chen, Z., Ma, Y., Hua, J., Wang, Y., and Guo, H. (2021). Impacts from economic development and environmental factors on life expectancy: A comparative study based on data from both developed and developing countries from 2004 to 2016. International Journal of Environmental Research and Public Health, 18(16), 8559.
10. Choi, I. (2001). Unit root tests for panel data. Journal of International Money and Finance, 20(2), 249-272.
11. Çakır, N. Z. (2023). E-7 ülkelerinde doğumda beklenen yaşam süresi ile karbondioksit emisyonu arasındaki ilişkinin panel nedensellik analizi. 19 Mayıs Sosyal Bilimler Dergisi, 4(3), 102-111.
12. Çavmak, D., Beyaz Sipahi, F. B., and Söyler, S. (2024). Türkiye'de doğumda yaşam beklentisinin yordayıcıları: Boylamsal bir çalışma. Türk Halk Sağlığı Dergisi, 22(2), 125-135.
13. Demir, Y., and Görür, Ç. (2020). Investigation of the relationship between various energy consumption and economic growth belonging to OECD countries by panel cointegration analysis. Ekoist: Journal of Econometrics and Statistics, 32, 15-33.
14. Dumitrescu, E. I., and Hurlin, C. (2012). Testing for Granger non-causality in heterogeneous panels. Economic Modelling, 29(4), 1450-1460.
15. Eberhardt, M., and Bond, S. (2009). Cross-section dependence in nonstationary panel models: A novel estimator (MPRA Paper No. 17870). Munich Personal RePEc Archive.
16. Eberhardt, M., and Teal, F. (2010). Aggregation versus heterogeneity in crosscountry growth empirics (CSAE Working Paper Series No. 2010-32). Centre for the Study of African Economies, University of Oxford.
17. Eryer, A. (2025). Sera gazı salınımı ve doğuşta yaşam beklentisi ilişkisi: Türkiye için ARDL analizi. Akdeniz Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 16, 1-14.
18. Faharuddin, F., Yamin, M., Mulyana, A., and Yunita, Y. (2023). Impact of food price increases on poverty in Indonesia: Empirical evidence from cross-sectional data. Journal of Asian Business and Economic Studies, 30(2), 126-142.
19. Gazilas, E. T. (2024). Factors influencing life expectancy in low-income countries: A panel data analysis. Journal of Applied Economic Research, 23(3), 580-601.
20. Göçer, İ. (2013). Seçilmiş OECD ülkelerinde bütçe açıklarının sürdürülebilirliği: Yatay kesit bağımlılığı altında panel eş-bütünleşme analizi. Yaşar Üniversitesi E-Dergisi, 8(30), 5086-5104.
21. Göçer, İ., Mercan, M., and Hotunluoğlu, H. (2012). Seçilmiş OECD ülkelerinde cari işlemler açığının sürdürülebilirliği: Yatay kesit bağımlılığı altında çoklu yapısal kırılmalı panel veri analizi. Maliye Dergisi, 163, 449-467.
22. Hadri, K. (2000). Testing for stationarity in heterogeneous panel data. The Econometrics Journal, 3(2), 148-161.
23. Hataminia, S., and Mohammadzadeh Asl, N. (2025). How do economic factors affect life expectancy in Iran? SSRN. https://doi.org/10.2139/ssrn.5374582
24. Hsiao, C. (2014). Analysis of panel data (3rd ed.). Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9781139839327
25. Im, K., Pesaran, H., and Shin, Y. (2003). Testing for unit roots in heterogeneous panels. Journal of Econometrics, 115(1), 53-74.
26. İsaoğlu, A., and Arvas, M. A. (2022). The relationship between growth, CO2 emission and energy consumption: A panel cointegration approach for selected country groups. Journal of Yasar University, 17(66), 558-573.
27. Kao, C. (1999). Spurious regression and residual-based tests for cointegration in panel data. Journal of Econometrics, 90(1), 1-44.
28. Konca, M. (2024). Doğumda beklenen yaşam süresini etkileyen faktörler: Bir dinamik panel veri analizi yaklaşımı. Ekonomi İşletme Siyaseti ve Uluslararası İlişkiler Dergisi, 10(2), 275-289.
29. Korkmaz, K., Akbulut, F., and Şenol, O. (2023). Düşük gelir grubu ülkelerde yeterli gıdaya ulaşamamanın ortalama yaşam süresine etkisinin panel veri analiz yöntemi ile incelenmesi. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 33(2).
30. Levin, A., Lin, C. F., and Chu, C. S. J. (2002). Unit root tests in panel data: Asymptotic and finite-sample properties. Journal of Econometrics, 108(1), 1-24.
31. Maddala, G. S., and Wu, S. (1999). A comparative study of unit root tests with panel data and a new simple test. Oxford Bulletin of Economics and Statistics, 61(S1), 631-652.
32. Marufoğlu, M., and Görür, Ç. (2024). Sosyoekonomik faktörlerin suç oranlarına etkisi: Ekonomik büyüme, göç ve bağımlılık. RandS - Araştırma Çalışmaları Anadolu Dergisi, 7(4), 427-445.
33. Miladinov, G. (2020). Socioeconomic development and life expectancy relationship: Evidence from the EU accession candidate countries. Genus, 76(1), 2.
34. OECD. (2022). Life expectancy at birth. Retrieved June 10, 2026, from https://www.oecd.org/en/data/indicators/life-expectancy-at-birth.html
35. OECD. (2025). Life expectancy at birth. In Health at a glance 2025. Retrieved June 11, 2026, from https://www.oecd.org/en/publications/health-at-a-glance-2025_8f9e3f98-en/full-report/life-expectancy-at-birth_8a8dee48.html
36. Özen, K. (2022). The relationship of inflation, unemployment and economic growth: Panel data analysis in selected OECD countries. Journal of Empirical Economics and Social Sciences, 4(2), 22-38.
37. Pedroni, P. (1999). Critical values for cointegration tests in heterogeneous panels with multiple regressors. Oxford Bulletin of Economics and Statistics, 61(S1), 653-670.
38. Pesaran, M. H. (2004). General diagnostic tests for cross section dependence in panels. University of Cambridge. https://doi.org/10.17863/CAM.5113
39. Pesaran, M. H. (2007). A simple panel unit root test in the presence of cross-section dependence. Journal of Applied Econometrics, 22(2), 265-312.
40. Pesaran, M. H., and Yamagata, T. (2008). Testing slope homogeneity in large panels. Journal of Econometrics, 142(1), 50-93.
41. Roffia, P., Bucciol, A., and Hashlamoun, S. (2023). Determinants of life expectancy at birth: A longitudinal study on OECD countries. International Journal of Health Economics and Management, 23(2), 189-212.
42. Şahin, D. (2018). Doğumda yaşam beklentisinin belirleyicilerinin analizi: APEC ülkeleri örneği. Ömer Halisdemir Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 11(1), 1-7.
43. Țarcă, V., Țarcă, E., and Moscalu, M. (2024). Social and economic determinants of life expectancy at birth in Eastern Europe. Healthcare, 12(11), 1148.
44. Tıraş, H. H., and Özbek, S. (2020). OECD ülkelerinde doğuşta yaşam beklentisinin belirleyicilerinin ekonometrik analizi. Business & Management Studies: An International Journal, 8(3), 2893-2923.
45. Tıraş, H. H., and Özbek, S. (2021). Doğuşta yaşam beklentisini etkileyen faktörlerin tahmini: E-7 ülkeleri örneği. Cumhuriyet Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 22(2), 145-167.
46. Westerlund, J. (2007). Testing for error correction in panel data. Oxford Bulletin of Economics and Statistics, 69(6), 709-748.
47. WHO. (2006). Constitution of the world health organization. https://www.who.int/governance/eb/who_constitution_en.pdf
48. World Bank. (2022a). Life expectancy at birth. Retrieved May 10, 2026, from https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.IN
49. World Bank. (2022b). GDP per capita, PPP. Retrieved May 10, 2026, from https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.KD?locale=tr&view=chart
50. World Bank. (2022c). Unemployment, total. Retrieved May 10, 2026, from https://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.ZS
51. World Bank. (2022d). Inflation, consumer prices. Retrieved May 10, 2026, from https://data.worldbank.org/indicator/FP.CPI.TOTL.ZG?locations=TR
52. World Bank. (2022e). Employment to population ratio. Retrieved May 10, 2026, from https://data.worldbank.org/indicator/SL.EMP.TOTL.SP.ZS
53. World Bank. (2022f). Food production index. Retrieved May 10, 2026, from https://data.worldbank.org/indicator/AG.PRD.FOOD.XD
54. World Bank. (2022g). Carbon dioxide emissions per capita. Retrieved May 10, 2026, from https://data.worldbank.org/indicator/EN.GHG.CO2.PC.CE.AR5
55. Yağış, O. (2024). Doğuşta beklenen yaşam süresi ve ekonomik büyüme: Dalgacik dönüşümlü Fourier kantil Toda-Yamamoto nedensellik testi. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 26(2), 389-410.
56. Yılmaz, M. (2023). Doğum oranı ve doğuşta beklenen yaşam süresi ekonomik büyüme ilişkisi: Türkiye için ampirik bir analiz. Necmettin Erbakan Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, 5(1), 93-102.