Bekir Topaloğlu’nun Tasavvuf Hakkındaki Görüşleri

Yıl 2025, Cilt: 1 Sayı: 8, 36 - 49, 15.04.2025

Mustafa Akman

Öz

Dinî naslardan çıkarılan hükümler genellikle iman, amel ve ahlâk olmak üzere üç ana grupta tasnif edilmiştir. Mamafih başta iman olmak üzere dinî hükümlerin hemen tamamının kalp ve gönle hitap eden derûnî yönlerine de işaret edilmiştir. Tasavvufun daha ziyade dinin bu derûnî yönünü temel alarak ortaya çıktığı kabul edilir. Bekir Topaloğlu, insandaki aklî muhakeme ile his ve duygu yönlerinden duygu tarafları ağır basan sûfî hareketin tarihî süreçte zühtten tasavvufa, oradan tarikatlara (örgütlü yapıya) evrilerek kurumsallaşması neticesinde şeyhlik, velîlik, şefaat ve keramet gibi kavramlarda bazı aşınmalar olduğunu ve nasların zahirine ters düşen olumsuz bâtınî algıların ortaya çıktığını düşünmektedir. Bu bildirimizde his ve gönül tarafları, aklî muhakemelerinden daha ilerde gözüken bu tarz fırkalar hakkında Merhum Topaloğlu’nun başta Hocası Muhammed Tancî’den yaptığı “İslâm Tasavvufu Üzerine” adlı çevrisi, “Tasavvuf-Tarikat ve Dindarlık Üzerine” adlı makalesi olmak üzere konuya dair yazdıkları üzerinden başta tasavvuf ve tarikat ile şeyhlik gibi bazı tasavvufî kavramları dinî naslar ışığında değerlendirmeye çalışacağız.

Anahtar Kelimeler

Kelâm , Bekir Topaloğlu , Tasavvuf , Mistisizm , Dinî Naslar

BEKİR TOPALOĞLU’S VİEWS ON SUFİSM

Öz

The rulings derived from religious texts are generally classified into three main groups: faith, deeds and morality. However, the inner aspects of almost all religious rulings, especially faith, that appeal to the heart and soul have also been pointed out. It is accepted that Sufism emerged based on this inner aspect of religion. Bekir Topaloğlu thinks that the Sufi movement, which is dominated by the emotional aspects of rational reasoning, feelings and emotions in humans, evolved from asceticism (zühd) to Sufism and from there to tarikats (organized structure) in the historical process. And as a result of this institutionalization, he thinks that there has been some erosion in concepts such as sheikhdom, sainthood, intercession and miracles, and that negative inner perceptions that contradict the apparent meaning of the religious texts (nass) have emerged. In this report, we will try to evaluate some Sufi concepts such as Sufism, Sufism and Sufi order and Sheikhdom in the light of the texts, based on the translation of the late Topaloğlu's Hoca Muhammed Tanci's work titled "On Islamic Sufism" and his article titled "On Sufism-Tariqat and Piety" about these sects whose emotional and spiritual aspects seem to be more advanced than their rational reasoning.

Anahtar Kelimeler

Theology , Bekir Topaloğlu , Sufism , Mysticism , Religious texts

Kaynakça

• Akman, M. (2019). “İtikadi Mezhepler Tarihinin Kaynakları: İçerik ve Özellikleri”. Kırklareli Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, III/2, 169-204.
• Akman, M. (2022a). “İtikadî Mezhepler ve Fırkalar Bağlamında Tasavvuf ve Sûfîlik’in Yeri”. Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, XXV/2, 334-373.
• Akman, M. (2022b). “Mahiyet ve Münasebet Perspektifinden İmâmet-Velâyet”. İslâmi Araştırmalar, (3), 911-933.
• Akman, M. (2024). Astroloji ve Müslüman Astrologlar, İstanbul: İz Yayıncılık.
• Aynî, M. A. (2018). Tasavvuf Tarihi. İstanbul: Kayıhan Yayınları.
• Bağdâdî, A. (1423/2002), Usulu'd-din, thk. Ahmet Şemseddin, Beyrut: Dâru'l-Kutubi'l-İlmiyye.
• Bağdâdî, A. (1409/1988). el-Fark beyne'l-fırak ve beyânu'l-fırkati'n-naciye minhum, thk. Muhammed Osman el-Huşt, Kahire: Mektebetu İbn-i Sina.
• Çelebi, İ. (2019). "Topaloğlu, Bekir". İslâm Ansiklopedisi, c. EK-2. Ankara: TDV Yayınları.
• Çelebi, İ. (2004/2). “Bekir Topaloğlu: Kur’an ve Kelâm Araştırmalarına Adanmış Bir Ömür”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 27, 5-24.
• Çelebi, İ. (2017). “İlme Adanan Bir Ömür: Prof. Dr. Bekir Topaloğlu'nun Biyografisi (1932-2016)”. Kelâm İlminde Metodoloji Sorunu, 349-351.
• Çelebi, İ. (2015). “Muhammed b. Tavît et-Tancî’nin Klasik Dönem Tasavvuf Hareketine Yaklaşımı”. Uluslararası
• Prof. Muhammed b. Tavît et-Tancî Sempozyumu, 13-14 Ekim 2011, 337-350.
• Demirli, E. (2007). “Zahirî İlimlerin Otoritesi Karşısında Tasavvuf'un Meşruiyet Arayışı”. İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 15, 219-245.
• Derin, S. (2021). (hazırlayan), Tasavvuf ve Budizm İlişkilerine Dair Bir Risale Havz-ı Hayat. Çanakkale: Paradigma Akademi Yayınları.
• Derin, S. (2018). Tasavvuf ve Budizmin Ortak Dili Tasavvuf ve Budizm Klasiklerinin Kavramlar Üzerinden Karşılaştırılması. İstanbul: Endülüs Yayınları.
• Devvânî, C. (2021). Akaid-i Adudiye Şerhi. çev. Mustafa Akman. Batman: Mütercim Yayınları.
• Furat, A. S. (1978). “Abu’l-Huseyn an-Nuri ve Makamat al-Kulub Adlı Risâlesi”, İslâm Tetkikleri Enstitüsü Dergisi, (VII/1-2), 339-356.
• Gazali, (2010). el-Munkizü Mine’d-Dalâl ve Tasavvufî İncelemeler. Şerh: Abdulhalim Mahmud. çev. Salih Uçan. 4. Bsk., İstanbul: Kayıhan Yayınları.
• Gazzâlî, (1989), İhyâu Ulumi’d-Din. Beyrut: Dâru’l-Fikr. Hilal, İ. (2004). Din ve Felsefe Arasında İslâm Tasavvufu. çev. Mehmet Ali Kara. İstanbul: Çıra Yayınları.
• İbn-i Haldun. (1996). Şifau's-sail li-tehzibi'l-mesail. thk. Muhammed Mut el-Hafız. Dımaşk: Dâru’l-fikr.
• Karadaş, C. (2009). “Günümüz Türkiye’sinde Kelam İlmi”. Türk Bilimsel Derlemeler Dergisi, II/1, 129-151.
• Karadaş, C. (2001). “Sûfî İtikadınının Dönemleri”. Marife Dergisi, 1/2, 59-71.
• Mâturîdî. (2014). Kitabü't-Tevhîd -Açıklamalı Tercüme-. 6. bsk., çev. Bekir Topaloğlu. İSAM Yayınları.
• Maviş, N. (2022). “Şiâ-İmâmiyye’nin Muhaddes ve Mütevessim Kavramlarına Bakışı”. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, IX/1, 415-440.
• Nesefi, Ö. (1979). “Kitabün fi Mezahibi’l-Mutasavvıfa”. çev. Süleyman Uludağ. Diyanet İlmi Dergi, XVIII/3, 168-173.
• Öğük, E. (2016). “Son Devrin Din Âlimi Bekir Topaloğlu: Hayatı, Hatırâtı ve Kelâm İlmine Katkısı”. Gaziosmanpaşa Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi [Tokat İlmiyat Dergisi], IV/1, 179-205.
• Öğüt, S. (2001). "İstihare". İslâm Ansiklopedisi, 23. İstanbul: TDV Yayınları.
• Râzî, F. (2009). “İtikadâtu Fırakı’l-Müslimîn ve’l-Müşrikîn (إعتقادات فرق المسلمين والمشركين)”. çev. Faruk Sancar. Din Bilimleri Dergisi, IX/2, 235-274.
• Sancar, F. (2009). “İtikadatu Firaki’l-Muslimin ve’l-Müşrikin ve el-Milel ve’n-Nihal Literatüründeki Yeri”. Kelam Araştırmaları Dergisi [Kader], VII/1, 131-148.
• Seksekî, E. (1417/1996). el-Burhân fî ma‘rifeti ‘aḳâidi ehli’l-edyân, thk. Bessâm Alî Selâme el-Amûş, Zerka/Ürdün: Mektebetu’l-Menâr.
• Şeybî, K. M. (1982). es-Sılat'u Beyn'et-Tasavvuf ve't-Teşeyyu‘. 3. bsk., Beyrut: Dâr'ul-Endelüs.
• Tancî, M. (2002). İslâm Tasavvufu Üzerine. 1. Bsk., İstanbul: Damla Yayınevi.
• Topaloğlu, B. (2010). Nesillerin El Kitabı. 4. Bsk., İstanbul: Ensar Neşriyat.
• Topaloğlu, B. (2008). Dinî Sohbetler. İstanbul: Ensar Neşriyat.
• Topaloğlu, B. (2004). "Mezhep (Mezheplere Ayrılmanın Dinî Hükmü)". İslâm Ansiklopedisi, 29. Ankara: TDV Yayınları.
• Topaloğlu, B. (2005). “Muhammed (Dindeki Yeri)”. İslâm Ansiklopedisi, 30. Ankara: TDV Yayınları.
• Topaloğlu, B. (2015). “Tasavvuf-Tarikat ve Dindarlık Üzerine”. Bayburt Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, I/1, 85-95.
• Topaloğlu, B. (2013). Emali Şerhi. 3. bsk., İstanbul: Marmara İlahiyat Fakültesi Vakfı (İFAV).
• Topaloğlu, B. (2008). İslâm'da Kadın. 20. Bsk., İstanbul: Ensar Neşriyat.
• Topaloğlu, B. (2014). Kelâm İlmine Giriş. İstanbul: Damla Yayınları.
• Yaran, C. S. (2008). “Budizmle Mukayeseli Olarak İslam ve İslam Mistisizmi: Müslüman-Budist Diyaloğuna Bir Katkı”. çev. Mehmet Atalay, İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 17, 253-273.
• Yılmaz, N. (2019). Ebu’l-Fazl Abbas Bin Mansur et-Terimi es-Sekseki’nin Hayatı “El-Burhan fî Ma’rifeti Akaidi Ehli’l-Edyan” Adlı Eseri ve İslam Mezhepleri Tarihi Açısından Önemi (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Iğdır.