Amasya'dan Derlenen Efsanelerdeki Şekil Değiştirme Motifine Mitolojik Bir Yaklaşım

Öz

Sosyal hafızayı canlı tutan, kültürü muhafaza edip geleceğe nakleden folklor ürünlerinden biri olan efsane; mitik dönemin bugüne açılan kapısıdır. Pek çok efsane, içinde mitolojik izler barındırır. Bu izleri bünyesinde taşıyarak bugüne ulaştıran unsur ise türün en küçük yapı birimi olan motiftir. Çalışmanın amacı, Amasya’dan derlenen efsanelerin şekil değiştirme motifi çerçevesinde değerlendirilmesi ve bu motifi içerdiği tespit edilen metinlerin mitolojik kökenlerinin incelenmesidir. Osmanlı Devleti döneminde pek çok şehzade yetiştirdiği için “şehzadeler şehri” olarak nam kazanan, nesilden nesle aktarılan efsaneleriyle de tanınan Amasya ilinde tarafımızca gerçekleştirilen alan araştırmasında yönlendirilmiş ve yönlendirilmemiş görüşme ile pasif katılımcı gözlem yöntemleri kullanılarak halkın belleğinde ve sözlü kültürde yaşamakta olan yirmi sekiz efsane metni derlenmiş, tespit edilen metinlerin sonraki kuşaklara iletilebilmesi maksadıyla bulgular deşifre edilerek yazıya geçirilmiştir. Derlenen efsanelerden şekil değiştirme motifine rastlananların adları: “Akbilek Hazretleri”, “Dede Korkut’un Bedduası”, “Güzelce Kız/Aynalı Mağara” ve “Yusufçuk Kuşu”dur. Çalışmanın örneklemini oluşturan bu efsaneler, Türk mitolojisi ile ilgili yapılan araştırmalar ve elde edilen veriler doğrultusunda incelenmiş; dört metinde de mitolojik unsurlara rastlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Efsane
• Amasya
• Şekil Değiştirme
• Motif
• Türk mitolojisi.

A Mythological Approach to Shape-Shifting Motifs in Legends Collected from Amasya

Öz

Legends, one of the folklore products that keep social memory alive, preserve culture, and transmit it to the future, are the gateway from the mythical era to the present day. Many legends contain mythological traces. The element that carries these traces into the present day is the motif, the smallest structural unit of the genre. The aim of this study is to evaluate legends collected from Amasya within the framework of the shape-shifting motif and to examine the mythological origins of texts found to contain this motif. Amasya, known as the “city of princes” for raising many princes during the Ottoman Empire and recognized for its legends passed down from generation to generation, was the subject of our field research. Using guided and unguided interviews and passive participant observation methods, we collected twenty-eight legend texts that continue to live in the memory of the people and in oral culture. and the findings were transcribed in order to ensure that the identified texts could be passed on to future generations. Four of the collected legends featured the motif of shape-shifting. The legends comprising the sample of the study that contained the motif of shape-shifting, namely Akbilek Hazretleri, Dede Korkut's Curse, Güzelce Kız/Aynalı Mağara, and Yusufçuk Kuşu, were examined in this regard; mythological elements were found in all four texts.

Anahtar Kelimeler

• Legend
• Amasya
• Shape-shifting
• Motif
• Turkish mythology.

Kaynakça

1. ARVAS, Abdulselam (2023). "Kıpçak Sahası Türk Destanlarında Dönüşüm Motiflerinin Tespiti ve Kuşa Dönüşme Motifinin Tahlili", Millî Folklor, S. 140, s. 73-84.
2. ASLAN, Namık (2004). "Şekil Değiştirme Motifinin Anlatılarımızdaki Bazı Yansımaları Üzerine", Millî Folklor, S. 64, s. 37- 43.
3. BALABAN, Tuğrul (2013). "Amasya Taş Kesilme Efsaneleri ve Motifleri", Turkish Studies, S. 8/8, s. 1671-1686.
4. BALABAN, Tuğrul (2014). Amasya Efsane, Menkıbe ve Memoratları (Derleme – İnceleme – Metin). Amasya: Amasya Valiliği.
5. BORATAV, Pertev Naili (1973). 100 Soruda Türk Folkloru (İnanışlar, Töre ve Törenler, Oyunlar). İstanbul: Gerçek Yayınevi.
6. CHRISTIANSEN, Arthur (1925). Motif et Theme. Helsinki.
7. DAĞLI, Ahmet (2012). “Yapısalcı açıdan Amasya efsaneleri”. Doktora Tezi. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi.
8. DEGH, Linda (2005). "Günümüz Bağlamında Efsane Üzerine Teorik Bir Düşünme ve Efsanenin Tanımı", Halkbiliminde Kuramlar ve Yaklaşımlar 2. (hzl. M. Öcal Oğuz ve Selcan Gürçayır). Ankara: Geleneksel Yayınları.

9. DUYMAZ, Ali (2001). Kerem ile Aslı Hikâyesi. Ankara: Akçağ Yayınları.
10. EKİCİ, Metin (1998). "Halk Bilimi Çalışmalarında Metin (Text), Doku (Texture), Sosyal Çevre ve Şartlar İlişkisinin Önemi", Millî Folklor, S. 39, s. 25-34.
11. ELIADE, Mircea (1993). Mitlerin Özellikleri. (çev. Sema Rıfat). İstanbul: Simavi Yayınları.
12. ELIADE, Mircea (1999). Şamanizm. (çev. İsmet Birkan). Ankara: İmge Kitabevi.
13. ERGUN, Metin (1997). Türk Dünyası Efsanelerinde Değişme Motifi. C. 1. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
14. ESİRGEN, Bilge (2022). "Bilge Tipinin Türk Destanlarındaki Yerinin Tespiti Üzerine Bir İnceleme", Düşünce Dünyasında Türkiz, S. 38, s. 89-96.
15. FEYZİOĞLU, Nesrin (2011). "Gelin Kaya Efsaneleri ve Taş Kesilme Motifi Üzerine Bir Değerlendirme", Gazi Türkiyat, S. 9, s. 115-133.
16. GAZANFARGIZI, Aynur (2021). "Türk Mitolojisinde Bazı Mitolojik Varlıkların Dönüşümü", Uluslararası Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, S. 7, s. 65-77.
17. KÜÇÜK, Mehmet Alparslan (2020). "Orta Asya'dan Anadolu'ya Türk Geleneğinde Don Değiştirme", Bilig, S. 94, s. 97- 122.
18. MELİKOFF, Irene (2010). Hacı Bektaş Efsaneden Gerçeğe. (çev. Turan Alptekin). İstanbul: Cumhuriyet Kitap.
19. OCAK, Ahmet Yaşar (1983). Bektaşî Menâkıbnâmelerinde İslam Öncesi İnanç Motifleri. İstanbul: Enderun Yayınları.
20. OCAK, Ahmet Yaşar (2017). Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslam Öncesi Temelleri. İstanbul: İletişim Yayınları.
21. OĞUZ, M. Öcal ve Petek Ersoy (2007). Türkiye’de 2006 Yılında Yaşayan Taş Kesilme Efsaneleri: Mekânlar ve Anlatılar. Ankara: Gazi Üniversitesi THBMER Yayınları.
22. ÖGEL, Bahaeddin (2014). Türk Mitolojisi. C. 2. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
23. ÖZCAN GÜLER, Derya (2022). Anadolu Efsanelerinde Toplumsal Cinsiyet: Efsanelerde Yaşayan Kadınlar. Çanakkale: Paradigma Akademi.
24. ÖZDOĞAN, Rahime (2006). “Amasya’da adak yerleri ile ilgili halk anlatıları”. Yüksek Lisans Tezi. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi.
25. SAKAOĞLU, Saim (1980). Anadolu-Türk Efsanelerinde Taş Kesilme Motifi ve Bu Efsanelerin Tip Kataloğu. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
26. SAKAOĞLU, Saim (1992). Efsane Araştırmaları. Konya: Selçuk Üniversitesi Yayınları.
27. SEZGİN, Merve Nur (2025). "Kazankaya Efsanesindeki Mitolojik Motifler Üzerine Bir İnceleme", Yazıt Kültür Bilimleri Dergisi, S. 5/2, s. 267-284.
28. ŞAKİRKIZI ALİYEVA, Asmar (2021). "Azerbaycan Folklor Metinlerinde Taşa Dönme", Bengi: Dünya Yörük-Türkmen Araştırmaları Dergisi, S. 1, s. 42-53.
29. THOMPSON, Stith (1946). The Folktale. Los Angeles – London: University of California Press.
30. THOMPSON, Stith (1966). Motif-Index of Folk-Literature. 6 vols. Bloomington: Indiana University Press.
31. TURAN, Ahmet (1990). "Türk Destan ve Masallarında Şekil Değiştirme (Kuş Şekline Girme) Motifi", Millî Folklor, S. 5, s. 35-37.
32. TÜRKAN, Kadriye (2008). "Türk Masallarında Kahramanın ve Şamanın Don Değiştirmesi Arasındaki Benzerlikler", Türkbilig, S. 15, s. 136-154.
33. TÜRKAN, Kadriye (2016). "Azerbaycan Efsanelerinde Şekil Değiştirme/ Kuşa Dönüşme", Journal of Turkish Studies, S. 11/15, s. 433-444.
34. YÜCEL, Âdem ve Sema Yozgat (2018). "Türk Mitolojisindeki Kuş Sembollerinin Günümüz Logo Tasarımlarına Yansıması", Turkish Studies, S. 18, s. 1477-1493.
35. Sözlü Kaynaklar:
36. KK-1: Fatma ALKAN, Kadın, 1962, Amasya Merkez, Emekli, Üniversite, 24.04.2024.
37. KK-2: Hüseyin MENÇ, Erkek, 1959, Amasya Merkez, Emekli, Üniversite, 30.03.2024.
38. KK-3: Orhan KAYHAN, Erkek, 1941, Amasya Merkez, Avukat, Üniversite, 20.04.2024.