Türkiye’de Dezavantajlılık-Konut İlişkisine Dair İndeks Tabanlı Bir Yaklaşım

Öz

Bireyin yaşamı boyunca dezavantajlı olabileceği birçok durum bulunmaktadır. Dezavantajlılık hali tanımlanırken yalnızca yoksulluk yani ekonomik boyut yeterli olmamaktadır. Yaşadığı toplum içerisinde de dezavantajlı olma halini, ihtiyaçlarına erişememe halinde olabilir. Bu nedenle dezavantajlılık tanımlanırken farklı göstergeleri bir arada ele almak ve çok boyutlu yaklaşımı benimsemek gerekmektedir. Bu çalışma, Türkiye’de seksen bir ilin, özel bir gösterge seti ile yaşam kalitesini, demografik yapısına bağlı olarak dezavantajlı görülen kesimi ve konut verilerini birlikte analiz etmektedir. Çünkü konut ve barınma sorunlarının dezavantajlılık hali ile ele alınması yaşam kalitesindeki etkinin görülmesine olanak sağlayacaktır. Veri seti ve katmanlar belirlenirken, uluslararası ölçekteki dezavantajlılık indeksleri irdelenmiştir. Türkiye’de şehir ölçeğinde sunulan veriler doğrultusunda, değişkenler ve katmanlar belirlenmiştir. Çalışmanın amacı oluşturulan indeksin sonuçlarının sayısal veriye dayalı ve yıllara göre tekrarlanabilir olması yönüyle bir araç, model üretimidir. Dezavantajlılık ve konut indeksi olarak iki ayrı indeks oluşturulmuştur. Daha sonra bu iki indeksin birlikte ele alındığı dezavantajlılık-konut indeksi ortaya çıkarılmıştır. Sonuç olarak her bir indeksin mekânsal haritaları şehir düzeyinde hazırlanmıştır. En dezavantajlı olandan en avantajlı olana doğru hiyerarşik bir gruplama yapılmıştır. Gruplama yapılırken şehirler aldığı sonuçlara göre beş ayrı gruba, eşit sayıda olacak şekilde ayrılmıştır. Böylece ortaya konacak sosyal politikaların ve müdahale türlerinde dezavantajlı grupların ihtiyaçlarını gözetecek şekilde hangi illerde yürütülmesi gerektiğine dair bir öneri modelleme çalışması üretilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• dezavantajlı
• konut
• indeks-temelli
• Türkiye

Destekleyen Kurum

Yoktur

Etik Beyan

Etik kurul raporu alınmasına gerek yoktur.

Teşekkür

Bu çalışma 2020 yılında tamamlanmış olan 2019G000370 Proje Numaralı, “Konut Araştırma Projesi”, “Konut Araştırma Raporu Hazırlanması Dezavantajlı Grupların Barınma ve Konut İhtiyacının Karşılanmasına Yönelik Kamunun ve Özel Sektörün Yapabileceklerini Belirleyen” Projesi içerisinde bir bölüm olarak sunulmuş "Dezavantajlı-Konut İndeksi" modelinin yeni verilerle (2022 veriyle) elde edilen sonuçlarının değerlendirilmesiyle hazırlanmıştır. Çalışma teslim edilmiş projeden arındırılarak yenilenmiş özgün bir çalışmadır.

An Index-Based Analysis of the Relationship Between Disadvantage and Housing in Turkey

Öz

There are numerous circumstances in which individuals may experience disadvantage throughout their lives. When defining disadvantage, it is insufficient to consider only poverty or economic factors. Individuals may also be considered disadvantaged due to limited access to essential needs within the society they live in. Therefore, defining disadvantage requires a multidimensional approach that incorporates various indicators. This study analyses Turkey's 81 provinces by examining quality of life, demographic characteristics of disadvantaged populations, and housing data through a specific set of indicators. The relationship between housing and disadvantage is emphasized, as addressing housing issues in conjunction with disadvantage provides insights into the impact on overall quality of life. In forming the dataset and layers, internationally recognized disadvantage indices were reviewed. Variables and layers were selected based on data available at the urban (city) level in Turkey. The primary objective of the study is to develop a model/tool based on a reproducible and data-driven index over time. Two separate indices were constructed: a Disadvantage Index and a Housing Index. These were later combined to form the Disadvantage-Housing Index. The spatial distribution of each index was mapped at the city level. A hierarchical classification was applied, grouping cities into five equal-sized categories ranging from the most disadvantaged to the most advantaged. The resulting model serves as a proposal for developing social policies and targeted interventions, suggesting in which provinces such policies should be implemented to effectively address the needs of disadvantaged groups.

Anahtar Kelimeler

• disadvantage
• housing
• index-based
• Turkey

Kaynakça

1. Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, (2020). Ulusal Engelli Veri Sisteminde Kayıtlı Engellilerin İllere Göre Dağılımı’, EYHGM Birimi, Araştırma, Geliştirme ve Proje Dairesi Başkanlığı, 13.01.2020
2. Adaman, F., Keyder, Ç. (2006). Türkiye’de Büyük Kentlerin Gecekondu ve Çöküntü Mahallelerinde Yaşanan Yoksulluk ve Sosyal Dışlanma. Avrupa Komisyonu Raporu.
3. Atalay, Ç.Ö., (2012). Yerel Düzeyde Sosyal Politika: İstanbul’da İlçe Bazında Yoksunluk ile Sosyal Yardım Düzeyi İlişkisinin Ölçülmesi, Basılmamış Doktora Tezi, İTÜ, FBE, Şehir ve Bölge Planlaması Anabilim Dalı.
4. Caillods, F. (1998). Education strategies for disadvantaged groups: Some basic issues. UNESCO, International Institute for Educational Planning.
5. Carstairs V./Morris R. (1989a). Deprivation: Explaining Difference in Morality between Scotland and England and Wales, British Medical Journal, 299, 866-889.
6. Carstairs V./Morris R. (1989b). Deprivation and Morality: An Alternative to Social Class? Community Medicine, 11, 210-219.
7. Jarman, B. (1983). Identification of Unprevileged Areas, British Medical Journal, 286, 1705-1709.
8. Öcal, A. (2015). Dezavantajlı gruplar ve sosyal bilgiler. Ankara: Pegem Akademi Yayınları.

9. Saunders, P., Naidoo, Y. ve Griffits, M., (2007). Towards new indicators of disadvantage: Deprivation and social exclusion in Australia. Sydney, Australia, Social Policy Research Center.
10. Söner, O., Şen, R., Karaaslan, M., Ölçücüoğlu, H., Küçük, Z., & Aydın, G. (2024). Çalışan Kadınlarda Mental İyi Oluş: İnsana Yakışır İşe Sahip Olmanın Yordayıcı Etkisi. Uluslararası İnsan Çalışmaları Dergisi, 7(14), 21-39.
11. Şeker, A., & Kaya, G. (2024). Kentsel Yoksulluk Tezlerinin Sosyal Politika Bağlamında İncelenmesi. Uluslararası İnsan Çalışmaları Dergisi, 7(13), 66-94.
12. Townsend P. (1979), Poverty in the United Kingdom. London: Allen Lane & Penguin Books.
13. Townsend P. (1988), A Sociological Aproach to the Measurement of Poverty: A Rejoinder to Proffesor Amartya Sen, Oxford Economic Papers 37, 659-668.
14. Türk Dil Kurumu (TDK). (2025). Türk Dil Kurumu Sözlükleri, https://sozluk.gov.tr/
15. TÜİK, (2022). Türkiye İstatistik Kurumu, “Konularına Göre İstatistikler, İstihdam, İşsizlik ve Ücret”, İşgücü İstatistikleri, (1988-2013), https://biruni.tuik.gov.tr/isgucuapp/isgucu.zul (Erişim Tarihi:02.06.2020)
16. TÜİK, (2022a). Türkiye İstatistik Kurumu “İstatistik Göstergeler, İl Göstergeleri” https://biruni.tuik.gov.tr/ilgosterge/?locale=tr (Erişim Tarihi: 02.06.2022)
17. TÜİK (2022b), Türkiye İstatistik Kurumu, “Konularına Göre İstatistikler, Nüfus ve Demografi Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADKS)”, https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr, (Erişim Tarihi: 02.06.2022)
18. UN, (1995). Report of the World Summit for Social Development, including Copenhagen Declaration and Programme of Action. New York: UN.
19. UNDP (2016). İnsani Gelişme Raporu Herkes İçin İnsani Gelişme.
20. United Nations, (1996). Report of the United Nations conference on human settlements (HABITAT II).