Yunus Emre’de Himmet ve Buğday İkilemi: Dönemsel Bir Bakış

Öz

Moğol istilasının kasıp kavurduğı 13. yüzyıl Selçuklu Anadolusu’nda ilim irfan sahibi erenlerle irşad edilmeye çalışılan halkın o dönem yaşadığı zorluklar, toplumda belirli bir düşünce ikliminin oluşumuna zemin hazırlamıştır. Osmanlı tarihçisi Aşık Paşazade’nin, dönemin Anadolu coğrafyasında dörde ayırdığı zümrelerin (Gaziyan-ı Rum, Ahiyan-ı Rum, Abdalan-ı Rum ve Bacıyan’ı Rum) bu yönde büyük tesirinin olduğu görülmektedir. Bu zümrelerin halka, zor günlerde bir yol gösterici, manevi yöne davetçi ve aynı zamanda mücadeleci bir karakter ortaya koyduğunu belirtmek mümkündür. Rum Abdalları’nda önemli bir yere sahip olan Horasan erenleri, İslam’ın halk seviyesine inmesine yani eski inançlarla sentezlenerek özümsenmesinde büyük bir role sahiptir. Eski Türk gelenek ve göreneklerinin ya da genel anlamda kültürünün yaşatılarak İslam’la bütünleşmesini sağlayan Horasan erenleri, toplumda sevilmiş ve saygınlık kazanmıştır. Hacı Bektaş Veli de Anadolu’da Sulucakarahöyük’ten topluma ışık olmuş, bundandır ki Yunus Emre’nin de yolu kendisine düşmüştür. Yunus’un dünyevilik ile gerçek aşk arasında yaşadığı ikilem, hakikati görmesiyle başka bir yöne evrilmiştir. Hacı Bektaş Veli’nin Yunus Emre’ye yaptığı teklif (Nefes mi, buğday mı?) aslında dünyaya bambaşka bir gözle bakmasını sağlamak ve görünür alemden görünmeyen alemi anlamasını kolaylaştırmak içindir. Bu makalede, Yunus Emre’yi Hacı Bektaş’a götüren asıl unsur ve ardından yaşanılan değişim, literatür ve ilgili kaynakların incelenmesi doğrultusunda dönemsel genel görünümle birlikte ortaya konmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Yunus Emre
• Hacı Bektaş Veli
• Tapduk Emre
• Himmet
• Buğday

The Dilemma of Favor and Wheat in Yunus Emre: A Periodical Perspective

Öz

The difficulties experienced by the people who were tried to be guided by the scholars and wise saint in the 13th century Seljuk Anatolia, which was devastated by the Mongol invasion, paved the way for the formation of a certain climate of thought in the society. It is seen that the groups that the Ottoman historian Aşık Paşazade divided into four groups in the Anatolian geography of the period (Gaziyan-ı Rum, Ahiyan-ı Rum, Abdalan-ı Rum, and Bacıyan'ı Rum) had a great influence in this direction. It is possible to state that these groups showed a guiding role to the people in difficult times, inviting them to spiritual direction, and at the same time exhibiting a combative character. The Khorasan saints, who have an important place among the Rum Abdals, have a great role in the descent of Islam to the level of the people, that is, in the synthesis and integration of old beliefs. One of the Khorasan saints, Hacı Bektaş Veli, also became a light to society from Sulucakarahöyük in Anatolia, and for this reason Yunus Emre's path also fell on him. The dilemma Yunus experienced between the world and true love at the beginning evolved into another direction when he saw the truth later. The offer Hacı Bektaş Veli made to Yunus Emre (breath or wheat?) was actually to make him look at the world with a completely different eye and look from the visible world to the invisible world. In this article, the basic element that led Yunus Emre to Hacı Bektaş is presented together with the general appearance of the period in line with the examination of literature and historical sources.

Anahtar Kelimeler

• Yunus Emre
• Hacı Bektaş Veli
• Tapduk Emre
• Favor
• Wheat

Kaynakça

1. Abalı, İ. (2021). Tasavvufu nesneden öğrenmek: Yunus Emre’nin şiirlerinde eşyalar. Gelecek Vizyonlar Dergisi, 5(3), 26-33. https://doi.org/10.29345/futvis.203
2. Açıkel, F. (2022). Yunus Emre Divanı’nda aşk, âşık ve maşuk tasavvuru. Uluslararası Yunus Emre Sosyal Bilimler Dergisi, 5, 79-101.
3. Alşan, M. H. (2012). Horasan erenleri. İstanbul: Kurtuba Kitap.
4. Altıer, S. (2022). Anadolu Türk Kültüründe Buğday/Başak ve Görsel Dile Aktarımı. Kültür Araştırmaları Dergisi, 12, 30-62. https://doi.org/10.46250/kulturder.1029522
5. Altınok, B. Y. (2018). Yeni vesikalara göre Yunus Emre’nin Ahi Evran, Hacı Bektaş ve Şeyh Ede Balı ile ilişkisi (O. Kemal Tavukçu, Edt.). Yunus Emre Kitabı içinde (s. 229-242). Aksaray Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Yayınları. https://aksaray.ktb.gov.tr/Eklenti/62350,yunus-emrepdf.pdf?0 (Erişim Tarihi: 26.05.2026)
6. Altınok, B. Y. (2017). Alevilik - Hacı Bektaş-ı Veli – Bektaşilik (8. Baskı). Ankara: Helke Yayıncılık.
7. Arpaguş, S. (2007). Mevlâna Celâleddin Rûmî (1207-1273). İSTEM, 10, 91-111.
8. Avcı, A. H. (2015). Abdalan-ı Rum ve Geyikli Baba. Ankara: La Kitap.

9. Aydoğan, H. A. (2022). Yunus Emre’nin şiirlerinde Vahdet-i Vücûd inancı bağlamında evren, yeryüzü ve insan ilişkisi. Aydın Türklük Bilgisi, 8(1), 35-52.
10. Balıvet, M. & Yalçın, P. (2013). Hacı Bektaş ve Yunus Emre ya da Türk Ortaçağı evrenselleşmesi. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 55, 149-160.
11. Bayram, M. (2008). Selçuklular zamanında Konya’da dini ve fikri hareketler. İstanbul: Nüve Kültür Merkezi Yayınları.
12. Benardete, S. (1978). On wisdom and philosophy: The first two chapters of Aristotle‟s “Metaphysics”. The Review of Metaphysics, 32(2), 205-215.
13. Bice, H. (2015). Hoca Ahmed Yesevi Divan-ı Hikmet (5. Baskı). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı.
14. Constantin, E. C., Cohen-Vida, M. I., & Popescu, A. V. (2015). Developing cultural awareness. Procedia-Social and Behavioral Sciences, 191, 696-699. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2015.04.228
15. Coşan, M. E. (2013). Hacı Bektaş-ı Veli ve Bektaşilik. İstanbul: Server İletişim.
16. Çetin, A. (2018). Tasavvuf ve sembolizm: manevi yolculuğun dilindeki simgeler. İstanbul Değişim Yayınları.
17. Çolak, K. (2021). Bizim Yunus ( E.Gümüşsoy, K. Sarıtaş, Edt). Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Yayınları.
18. Descartes, R. (2015). Tabiat ışığı ile hakikati arama. İstanbul: Say Yayınları.
19. Doğan, A. (2013). Yunus Emre divanında ideal insan. International Periodical For The Languages and History of Turkish or Turkic, 8(13), 829-839. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.5851
20. Duran, A. (2014). Veleyatname. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı.
21. Eliade, M. (2018): İmgeler ve simgeler (M.A. Kılıçbay, Çev.). Ankara: Doğu Batı Yayınları.
22. Emre, E. (2015). Yunus Emre Divanı ve Şerhi. İstanbul: Eser Kitap.
23. Fığlalı, E. R. (1996). Hünkâr Hacı Bektaş Veli. Erdem Dergisi, 8(23), 317-336.
24. Gül, İ. (2023). Halk eğitiminde bir öncü: Hacı Bektaş Veli. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 107, 323-339. https://doi.org/10.60163/hbv.107.016.
25. Güler, M. S. (2018). Moğol istîlâsı ve Aynicâlût Savaşı, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
26. Gündüzöz, G. (2012). Bektaşi kültüründe yemek motifi (Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi). 19 Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Samsun.
27. Gordlevskiy, V. A. (2015). Küçük Asya’da Selçuklular (A. İnan, Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
28. Gölpınarlı, A. (2014). Manakıb-ı Hünkar Hacı Bektaş-ı Veli Vilayet-Name. İstanbul: İnkılap Kitabevi.
29. Gölpınarlı, A. (2017). Yunus Emre hayatı ve bütün şiirleri. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
30. Göçer, K. (2020). Yunus Emre Aslında Ne Dedi?. Turkish Studies - Economy, 15(2), 817-842. https://dx.doi.org/10.29228/TurkishStudies.41895
31. Gültekin, R. E. (2008). “Türklerde Bereket Sembol Olarak Kullanılan Meyve Motifleri ve Mimaride Değerlendirilmesi”. Turkish Studies, 3(5), 9-31.
32. Halıcı, N. (2009). Türk mutfağı. İstanbul: Oğlak Yayıncılık.
33. İnalcık, H. (2014). Türklük Müslümanlık ve Osmanlı mirası. İstanbul: Kırmızı Yayınları.
34. İnan, A. (2015). Tarihte ve Bugün Şamanizm, Materyaller ve Araştırmalar (8. Baskı). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
35. İzmirli, B. (2022). Tasavvufta yaratıcı muhayyile unsuru olarak himmet. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 9(1), 392-413.
36. Karakaya Stump, A. (2015). Vefailik Bektaşilik Kızılbaşlık. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları. https://archive.org/details/ayfer-karakaya-stump-vefailik-bektasilik-kizilbaslik/page/n1/mode/2up (Erişim Tarihi: 26.05.2026)
37. Karamağaralı, B. (1976). Anadolu’da XII-XVI. Asırlardaki Tarikat ve Tekke Sanatı Hakkında. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 21(1-4), 247-276. https://izlik.org/JA72HK32CP
38. Karanfil, M. (2019). Üveysilik tarikatı üzerine bir inceleme: İzmir ili örneği (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi).İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.
39. Kaya, D. (2022). Yunus Emre’nin Aksaray Ortaköy’deki mezarı üzerine düşünceler. Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Yunus Emre Sermpozyumu, (s.227-247).
40. Kerkez, A., & Gürbüz, S. (2025). Mesnevi'de toprak ve buğday metaforu. Anadolu Üniversitesi Mesleki Eğitim Ve Uygulama Dergisi, 4(1), 44-63. https://doi.org/10.70756/anameud.1571634
41. Köprülü, M., F. (2014). Türk edebiyatında ilk mutasavvıflar. İstanbul: Alfa Basım Yayım.
42. Köprülü, M. F. (2012). Anadolu’da İslamiyet. Ankara: Akçağ Basım Yayım.
43. Kuter, M. (2011). İnsan ve ekmek. Bursa: Bursa Büyükşehir Belediyesi Yayınları
44. Küçüközyiğit, U. (2014). Hacı Bektaş Veli’nin mesajı ve Bektaşiliğin güçlenmesinde etkili olan dinamikler. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 72, 227-239.
45. Melikoff, I. (2012). Yunus Emre ile Hacı Bektaş. Journal of Turkish Language and Literature, 20, 27-36.
46. Melikoff, I. (2022). Hacı Bektaş efsaneden gerçeğe. İstanbul: Monografi Yayınları.
47. Neagoe, M. (2010). Üç bozkırlı Atila - Cengiz Han - Timur (M. Ülküsal, Çev.).İstanbul: Bilgeoğuz.
48. Nesbitt, M. (1995). Tarihe Işık Tutan Tarım Ürünleri, Anadolu'da Arkeobotani, (E. B. Akyıldız, Çev.). Bilim ve Teknik, 336, 26-29.
49. Noyan, B. (1998). Bütün Yönleriyle Bektaşilik ve Alevilik (1. Cilt). İstanbul: Ardıç Yayınları.
50. Ocak, A. Y. (2016a). Osmanlı İmparatorluğu’nda marjinal sufilik Kalenderiler (3. Baskı). İstanbul: Timaş Yayınları.
51. Ocak, A. Y. (2016b). Babailer isyanı. İstanbul: Dergah Yayınları.
52. Ocak, A. Y. (2014). Dede Garkın ve Emirci Sultan. İstanbul: Dergah Yayınları.
53. Ocak, A. Y. (2010). Kültür tarihi kaynağı olarak menakıbnameler (Metodelojik bir yaklaşım). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
54. Oymak, İ. (2021). Hünkar Hacı Bektaş Veli’nin kerametleri. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Özel Sayı, 463-490. https://doi.org/10.21054/deuifd.1051854.
55. Özgüdenli, O. G. & Uzunağaç, Ö. (2014). Selçuklu Anadolu’sunda ekmek. Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 1(1), 43-72.
56. Öztürk, N. (2013). Aşıkpaşazade tarihi (1285-1502). İstanbul: Bilge Kültür Sanat.
57. Öztürk, Y. N. (2016). Hallac-ı Mansur (2.Cilt). İstanbul: Yeni Boyut Yayıncılık.
58. Presbey, G.M. (1999). The wisdom of African sages. New Political Science, 21(1), 89-102.
59. Saluk, R. G. (2018). Tapduk Emre'den Anadolu'ya ve Balkanlara yayılan maneviyat ışığı (İ. Ethem Arıoğlu, Edt.). Gönül sultanları şahsiyetleri ve değerleri ile Ankara içinde (s.195-203). İstanbul: Akçağ Yayınları. https://www.academia.edu/44781944/TAPDUK_EMREDEN_ANADOLUYA_VE_BALKANLARA_YAYILAN_MANEV%C4%B0YAT_I%C5%9EI%C4%9EI (Erişim Tarihi: 26.05.2026)
60. Sarıkaya M. S. (2022a). 13. Yüzyıl Türkiye’sinde Dini-Tasavvufi Hayat ve Hacı Bektaş Veli. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 102, 211-233. https://izlik.org/JA42YM78LD
61. Sarıkaya, M. Y. (2022b). Dîvân-ı Hikmet ve Garib-nâme’de himmet. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 28(28), 583-615. https://izlik.org/JA47BJ93YJ
62. Sarıkaya, M. S., Bardakçı, M. N., & Gürkan, N. (2014). 715 1315’te yazılan Tuffâhu-l Ervâh’a göre Sarı Saltuk. Balkanlara Gidişinin 750. Yılında Uluslararası Sarı Saltuk Gazi Sempozyumu (6-10 Kasım 2013, Köstence-Romanya) Bildiriler (s.293-311). Edirne: Trakya Üniversitesi Yayınları. https://makale.isam.org.tr/handle/123456789/288838 (Erişim Tarihi:15.05.2026)
63. Şahin, H. (2015). Yunus Emre’nin şeyhi Tapduk Emre (A. Yaşar Ocak, Edt.). Yunus Emre içinde (199-227). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı.
64. Şahin, H. (2022). Yunus Emre’nin yetiştiği kültürel iklim. TRT Akademi Dergisi, 38-51.
65. Şahin, M. (2025). Yunus Emre’nin buğdaydan nefese dönüşüm sürecinin sembolik dil açısından çözümlenmesi. SÜREK Alevilik - Bektaşilik Ve Kültür Araştırmaları Dergisi (4), 87-102. https://doi.org/10.64342/surekdergi.1631779
66. Şen, C. (2021). Yûnus Emre ve Hacı Bektaş Veli arasında geçen menkıbeye psikanalitik bir yaklaşım. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Özel Sayı, 131-147. https://doi.org/10.21054/deuifd.1051797.
67. Tatcı, M. (2008). İşitin ey yarenler Yunus Emre yorumları. İstanbul: H Yayınları.
68. Tatcı, M. (1991). Yunus Emre'de aşk. Türk Halk Kültürü Araştırmaları (Özel Sayı), 1, 83-95. https://makale.isam.org.tr/items/d4384e11-338b-40b7-976f-d7ba40f32a1d/full
69. Tatcı, M. (2012). Yunus Emre’nin mürşidi Tapduk Emre. Ankara: Nallıhan Turizm Gönüllüleri Derneği Yayınları.
70. Tatcı, M. (2021). Yunus’un denizinde (Yunus Emre Sohbetleri 1). İstanbul: H Yayınları.
71. Tatcı, M. (2018). Yunus Emre yorumları. İstanbul: H Yayınları. Trowbridge, R.H. and Ferrari, M. (2011). Sophia and phronesis in psychology, philosophy and traditional wisdom. Research in Human Development, 8(2), 89-94.
72. Turan, M. (2021). Bir Yûnus Emre muakkibi: Azîz Mahmûd Hüdâyî. Aksaray Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 5(2), 185-196. https://doi.org/10.38122/ased.52.5
73. Turgut, Ö. (2021). Bilge olarak Yunus Emre: Bilgeliğin felsefesi bakış açısından yaşam öyküsünün değerlendirilmesi. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 23 (Yunus Emre ve Türkçe Özel Sayısı), 25-32. https://doi.org/10.32709/akusosbil.956517
74. Uludağ, S. (1991). Tasavvuf terimleri sözlüğü. İstanbul: Marifet Yayınları.
75. Üşenmez, E. (2009). Yunus Emre’nin dili hakkında. Akademik Bakış Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler Dergisi, 16(1), 1-12.
76. Yalçın, P. (2013). Fransız kaynaklarına göre Hacı Bektaş Veli ve Bektaşilik. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 55, 209-218.
77. Yardımcı, M. (2021). Hacı Bektaş dergâhından himmet uman ve mahlas alan âşıklarda Hacı Bektaş sevgisi. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 98, 77-106.
78. Yılmaz, Ö. (2013). Zaman ve mekânı aşan söylemleriyle Yunus Emre’de insan anlayışı. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 14(3), 153-168.
79. Yücel Çetin, A. (2021). Yunus Emre’nin dünya anlayışı (C. Özdemir, Edt.). Yunuıs Emre, Hacıbektaş Veli ve Ahi Evran içinde (s. 1-15). Çanakkale: Paradigma Akademi.
80. Yüce, K. (2005). Türk mitolojisi ile ilgili bir tabir; Tapduk (G. Gülsevin; M. Arıkan, Edt.). Fikret Türkmen Armağanı içinde (s. 763-766). Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
81. Yülek M. A. (2024). Moğol istilasının Anadolu ekonomisine etkileri: Anadolu’da Selçuklu barışını Moğol barışı mı ortadan kaldırdı? Stratejik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8(1), 1-23. https://doi.org/10.30692/sisad.1403120
82. Zeyrek, S. (2023). Yunus Emre’ye disiplinlerarasından bakmak. Sakarya Üniversitesi Türk Akademi Dergisi, 2(1), 13-22.